Commentary on the Nyāyasūtra 11.37
Nyāyabhāṣya (complete text) 11.37
- Language
- Sanskrit
11.37
tadviparyayādvā viparītam ||
11.37.p1
||pariśuddhiḥ||
11.37.p2
savyākhyānaṃ parivartitapadam| udāharaṇaṃ vipakṣodāharaṇam| yadyapyataddharmabhāvitvāt sādhyavaidharmyavān dṛṣṭānta udāharaṇamiti vyatyayo yujyate, tathāpyārjavānurodhād yathāśruti vyācaṣṭe---sātmakatayeti| ataeva padāni vibhajya saṃkalitamarthamāha---etaduktaṃ bhavatīti| atrāpi sādhyasādhanobhayāvyāvṛttā āśrayavikalaśceti| arthadvārakamābhāsacatuṣṭayaṃ vyudastam, yathā nityaḥ śabdaḥ śrāvaṇatvāt| yat punarna nityaṃ tadaśrāvaṇaṃ dṛṣṭam, yathākāśam, yathā dhvaniḥ, yathā śabdatvam, yathā śaśaviṣāṇamiti| śabdadvārakaṃ ca dvayamanupadarśitavyāvṛttikam, viparyayopadarśitavyāvṛttikaṃ ceti| yathā nedaṃ nirātmakaṃ jīvaccharīramicchādimattvāt, ghaṭavaditi| yat punaricchādimanna bhavati, tannirātmakaṃ thā ghaṭa iti ceti| sūtrasthaśceti| samuccaye svarūpasamuccaye| na kevalaṃ sādhyasādharmyāt taddharmabhāvī dṛṣṭānta udāharaṇam, api tu tadviparyayād viparītaṃ cetyarthaḥ| na punarviṣayasamuccaye| ekasmin viṣaye nirapekṣatvasāpekṣtvābhyāṃ vṛttirvikalpasamuccayau| na caivamatra| kutaḥ vyatirekiviṣayatvād
11.37.p3
vaidharmyodāharaṇasyeti| mātreti pūraṇīyam| upalakṣaṇaṃ caitat, anvayiviṣayatvāt sādharmyodāharaṇamātrasyetyapi draṣṭavyam| tathāpyanvayavyatirekiviṣayatayā samuccayavikalpau bhaviṣyataḥ, yathā bhāṣyakṛdudāharaṇamityāśaṅkānirākaraṇavārttikaṃ yojayitumāha---atreti| sarvatra hi anvayapūrvikaiva vyatirekapratipattiḥ, pratiyoginirūpaṇamantareṇābhāvasyānirūpaṇāt||
11.37.p4
iyāṃstu viśeṣaḥ kevalavyatirekiṇi sāmānyato'nvayavyatirekiṇi tu viśeṣato'pi| yathā ca kevalavyatirekī satyapi sāmānyānvaye na tenopasaṃhartuṃ śakyaḥ, tathoktam| anvayavyatirekiṇā tu vyatirekopasaṃhāreṇa yāvānarthaḥ sādhyaḥ, tāvānanvayopasaṃhāreṇaiva siddhaḥ ityadhikaṃ tāvat tadabhidhānam| punaruktaṃ ca|
11.37.p5
niyamavatoranvayavyatirekayorekatarasiddhāvanyatarasiddherarthāpannatvāt| yadyevam, kevalavyatirekiṇyapi tarhi vyatirekasiddhāvanvayasiddhiḥ apyarthāt| tathā ca na kevalavyatirekīti| satyam, sidhyatyanvayo na tu sapakṣe, kiṃ tu
11.37.p6
pakṣa eveti viśeṣaḥ| sa copeyo nopāya ityuktam| nanvanvayavyatirekiṇo'pi pakṣādeva vyatirekapratyayo mā bhūdityetadarthaṃ vipakṣe niyamo darśayitumucitaḥ| na, tatra hetūpasaṃhāreṇaiva śaṅkāyā nivartitatvāt| nanvevaṃ sati kevalānvayinyapi arthād vyatirekasiddhiprasaṅgaḥ| tathā ca na kevalānvayīti cet---na, aviśeṣavidhitvāt| yatra hi sapakṣataditarau staḥ, tatra viśeṣavidhau śeṣaniṣedho gamyate, yathā nityānityapratītau| anitya eva kṛtakatvamityukte arthād gamyate na nitya iti| na cābhidheyānabhidheyakoṭidvayasaṃbhavo, yato'bhidheya eva prameyatvamityukte gamyatāṃ nānabhidheya iti| ataevānvayavyatirekiṇi vyāpyavyāpakayoranyayogāyogavyavacchedena vyāptinirūpaṇam| kevalānvayini tu vyāptikriyāmupādāyātyantāyogavyavacchedeneti naivakārārthacodyāvakāśaḥ||