Commentary on the Nyāyasūtra 11.9.p18

11.9.p18

vastvantarameva vā, alīkaṃ vā? nādyaḥ, prāgdūṣaṇenaiva gatatvāt| na hyanena svākāraḥ svātmano bhedenāropitaḥ, api tu svātmaviṣaya eva darśitaḥ| tasya ca bhedo niścita iti| nāpi dvitīyaḥ, svayamanabhyupagamāt| nāpi tṛtīyaḥ, ahamiti vikalpasya savastukatāyāḥ prāgeva prasādhanāt| avastukatve'pi na tatra prakṛtopayogibhedāgrahasaṃbhavaḥ| sa hi vidyamāna eva bhedo na gṛhyate, avidyamāna eva vā, āropito vā, āropitāsattvo vā? na tāvadādyaḥ, alīkasya ajñāyamānabhedasampattāvanalīkatvaprasaḍgāt| nāpi dvitīyaḥ, pāramārthikasya bhedābhāvasya pāramārthikābhedaparyavasāyitvāt| na ca paramārthata eva nānāvikalpollikhitamalīkamekātmakam anātmakatvāt| tathātve vā kva bhedāgrahasyopayogaḥ, ekatvādevaikatvenānusandhānāt? nāpi tṛtīyaḥ, virodhaparāhatatvāt| yadi hi tatra bhedāropaḥ, kathaṃ tadagrahaḥ? tadagrahe vā kathaṃ bhedāropaḥ? na ca bhedārope'bhedāropasyāpyavakāśaḥ| nāpi caturthaḥ, ātmāśrayaprasaṃgāt, pāramārthikabhedaprasaḍgācca| ghaṭapaṭayoryo bhedaḥ pāramārthikaḥ, śaśaviṣāṇanaraviṣāṇayorvā yo bhedaḥ kālpanikaḥ, sa iha na gṛhyate ityabhedānusaṃdhānamiti cet---na, anyaviṣayabhedāgrahe anyatrābhedārope'tiprasaḍgāt| catuṣkoṭivinirmuktavyapadeśyabhedāgrahe tvabhedārope trailokyaikatāropaprasaṅgaḥ||