Commentary on the Nyāyasūtra 11.9

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.9

Language: Sanskrit

11.9

nanu yadā digādayo'bhihitā evārthata iti samādhānam, tadā tadabhidhāne ka upayoga ityapi samarthanīyamityata āha---kauśalamātramiti ||

nanu pratyakṣamapyātmani pramāṇameva, ahamiti vikalpasya parairapīṣṭatvāt| na cāyamavastukaḥ saṃdigdhavastuko vā, aśābdatvādapratikṣepācca| na cāyaṃ laiḍgikaḥ, ananusaṃhitaliṅgasyāpi svapratyayāt| nāpi smṛtiriyam, ananubhūte smaraṇāyogāt| anādivāsanāvaśādanādirayamavastuko vikalpa ityapi na yuktam, nīlādivikalpeṣvapyevaṃ vaktuṃ sukaratvāt| kādācitkatvena tatra vastukalpanamihāpi samānam| arthakriyāsthiteḥ sūtraprāmāṇyasiddhervastusthitirityapi na yuktam, arthakriyāsthitiniścayasyāpi vāsanāmādāyopaplāvayituṃ śakyatvāt| ataeva pramāṇāntarapravṛtterityapi gatam| tasmād vāsanāvādamātraṃ vihāya āgantukamapi kii*cat kāraṇaṃ vācyam| taccāptānāptaśabdau vā liṅgatadābhāse vā pratyakṣatadābhāse vā? tatra yathā prathamamadhyamaprakārābhāvāt nīlavikalpaśyaramaṃ kalpamālambate, tathāhamitti vikalpo'pi| tatrāyam,

11.9.p3

pratyakṣapṛṣṭhabhāvitve sākṣādeva savastukaḥ|

11.9.p4

tadābhāse tu mūle'sya pāramparyāt savastutā||

11.9.p5

iti| na ca bāhyapratyakṣanivṛttāveva nirmūlatvam, buddhivikalpasyāpi nirmūlatvaprasaḍgāt| tatra svasaṃvedanaṃ mūlam, ihāpi mānasamiti na kaścid viśeṣaḥ| tatkathamātmani pratyakṣapratiṣedhakaṃ bhāṣyamityata āha---ahamiti|

11.9.p6

yadyapi savastuko'yaṃ tathāpi śarīrapratyayasāmānādhikaraṇyāt tadvastuka evāyamityapi syāt| ato na tadatirikte vastuni pramāṇayituṃ śakyate tāvad yāvad dehādibhyo bhinna ātmā pramāṇāntareṇa na sādhyata ityarthaḥ| tadidamuktam---drāgiti| ghaṭādijñānavaditi vyatirekidṛṣṭāntaḥ| yathā hi ghaṭādijñānaṃ śarīrādipratyayavaiyadhikaraṇyāt

11.9.p7

tadatirikte vastuni drāgevapramāṇayitu śakyate, tathā nedamityarthaḥ||

11.9.p8

nanu yadi nāma na drāgeva, vicārakrameṇa tu pramāṇayiṣyate| tathā hi,

11.9.p9

nirūpādhiśarīrabuddhitatsamudāyālambanatvena ahaṃ pratyayasyātiprasaḍgāt svasaṃbandhini śarīrādāvayamahaṃpratyaya iti vācyam|

11.9.p10

tatrātmavyatirekeṇa kaḥ svārtha iti cintanīyam| ananyatvaṃ svatvaṃ sarvabhāvānām| tathā ca yadā tenaiva tadanubhūyate tadā pratyetuḥ pratyetavyādananyatvādahamiti syāt| ataeva ghaṭādayo na kadācidapyananyānubhavitṛkā iti na kadācidapyahamāspadamiti cet? evaṃ tarhi tvanmate'pyayamahamiti pratyayaḥ śarīrādāvāroparūpa eva, tataḥ pratyeturanyatvāt| buddhau mukhya iti cet---na, tasyāḥ kriyātvenānubhūyamānāyā bhinnasya tatkarturahaṃ chinadmītivadahaṃ jānāmītyanubhavāt nīlādipratyetavyākāravat pratipattrākāro'pi pratīterevāyamātmā tathā bhāsata iti cet? tarhi pratyetavyākārasamānayogakṣematvena pratipatrākārasyāpi siddhaṃ naḥ samīhitam| astu svopādānamātramiti cet---na, tatpratibhāsane tadgatārthākārasyāpi pratibhāsaprasaḍgāt| ākāramantareṇākāriṇo'navabhāsanāt| pravṛttivijñānasaṃtānādanya evāyaṃ buddhisaṃtānaḥ pratipattā, yamālayavijñānamācakṣata iti cet? evaṃ tarhi pravṛttivijñānopādānamanādinidhanaḥ siddho'dhikaḥ pratipattā| sa kiṃ saṃtanyamānajñānarūpaḥ, tadviparītarūpo veti cintā pariśiṣyate| tasyāśca raṅgabhūmiḥ kṣaṇabhaṅgabhaṅga ityata āha---pareti| dṛḍhataraṃ viśeṣaniṣṭham| smṛtyā saha pūrvāparapratyayayorekaviṣayatvamūkajñānagocaratvam| pūrvānubhūtitatkāryasmṛtitatkāryānubhūtīnāmekenānuvyavasāyena

11.9.p11

etena pratisaṃdhānaṃ pratyabhijñānaṃ vā syāt, kāryakāraṇaviśeṣayorekasaṃtānaniyamo vā? ādye tattvataḥ pratyabhijñānamasiddham, abhimānato viruddham, aviśiṣṭamanaikāntikam| dvitīye'pi virodha eveti nirastam| tadāha---tadaneneti| tadatra pratisaṃdhāne kāryakāraṇabhāvaḥ pareṇopanyastaḥ kimupādhitayā vipakṣavyāvṛttisaṃdehamudbhāvayitum? atha svadarśane pratisandhānavyavasthāṃ pratipādayitum? pratisandhānasya tu kṣaṇabhaṅgasādhanameva bādhanamityāśayaḥ| tatra pratyabhijñānaṃ pratisandhānamiti gṛhītvopādhilakṣaṇamapaninīṣān kāryakāraṇabhāvapratisandhānayoḥ paraspareṇa vyāpti khaṇḍayati---na hi yatreti| punaḥ bauddhaḥ| na hi kāryakāraṇabhāvamātraṃ pratisandhānanibandhanamācakṣmahe| kiṃ tarhi? sādṛśyaviśiṣṭamiti śaṅkate---vastuta iti| tadidamuktam, sabhāgeṣu iti| etadvyatirekavyabhicāreṇa dūṣayati---tanneti| viśiṣṭo'pi kāryakāraṇabhāvo na pratisandhānaṃ prati prayojako yatastannivṛttāvapi nedaṃ nivartata ityarthaḥ| na ca sādṛśyamātramevāstu tannibandhanamiti sāmpratam, bhedagrahe tasyāpi vyabhicārāt| tadagrahapakṣastu vācya iti tamupekṣyāsmadabhipretaṃ pratisandhānamādāya śaṅkate---pūrvāpareti| yatra kartari pratisandhānaṃ tatrāvaśyaṃ pratisandhayānāṃ buddhīnāṃ kāryakāraṇabhāvaḥ| yatra caiṣa evabhūtaḥ, tatrāvaśyaṃ kartṛpratisandhānamiti na vyabhicaratītyarthaḥ| dūṣayati---hanteti| nairātmyasākṣātkārasātmībhāva iti sarvajñopalakṣaṇaparam||

11.9.p12

tadayamarthaḥ, sarvajñastāvadubhayavādyavivādaviṣayaḥ| sa kimātmanaḥ pūrvāparapratyayānekakartṛkatayā pratisaṃdhatte na vā? ādye tatpratisandhānādeva pratisandhāturekatvaṃ siddham| jñānānāṃ bhedasya dhiyāmasthairyasya sarvaireva pratīteḥ| pratisandhātuḥ kṣaṇikatāyāḥ sarvajñenāpyapratīteḥ| atha na pratisandhatte, na tarhi kāryakāraṇabhāvanibandhanaṃ kartaryapi pratisandhānam| na hyasti saṃbhavo yadanvaye'pi yasyānanvayastat tāvanmātranibandhanamiti| saiva ca ityādi sotprāsam| vyartha iti| svanibandhanānuvṛttau sattvadṛṣṭerdurapahnavatvāt| avaśyaṃ ca tasya pratisaṃdhānena bhavitavyam| kathamanyathopadiśet? avaśyaṃ copadeṣṭā svīkartavyaḥ| yadi pāralaukike'rthe vipralambhakā eva vaktāra iti niścayaḥ, saṃbhāvanayāpi prekṣāvanto na pravarteran| tasmādubhayathāpi pratisandhāturekatvaṃ siddham||

11.9.p13

atra śaṅkate---athāsadapīti| tataśca na kāryakāraṇabhāvo na tasya nibandhanam avyabhicārāt| nāpyanupadeśaprasaṅgaḥ, tannibandhanasya pratisandhānasya bhāvāt| nāpi doṣāvakāśaḥ, svarasavāhinastasya taddhetutvāt| asya tvāhāryatvādityarthaḥ| śaṅkate---na ceti| so'yaṃ kāryakāraṇābhāve satyeva draṣṭavyaḥ| upadeśastu pūrvapratisandhānabalopanītakarūṇābhyāsaprakarṣādeva virodhapratisandhānabalena suptasyeva prabodha iti śaḍkārthaḥ|

11.9.p14

uttaram---pravṛttīti| na ca sphaṭikavad viṣayoparāgaparihāreṇa buddhiṣu bhedagraha iti yuktam, sphaṭikavadupādhiparihāreṇa buddhīnāṃ pratyetumaśakyatvāt| tathābhāve buddhimātreṇa bhedāgrahe pārthivatayā vṛkṣāt kāṣṭhaṃ kāṣṭhādaḍgāraḥ, tato bhasmādibhedena na gṛhyeta| gṛhyate ca| tasmānnimittavyāvṛttau pratisandhānaṃ na syāt, bhavad vā nimittāntaramākṣipatītyarthaḥ| na copadeśaḥ pratisandhānamantareṇa samarthitaḥ syāt| sa hi vivakṣāyoniḥ| sā ca saḍketitaśabdasmaraṇādiyoniḥ| tadeva ca pratisandhānam||

11.9.p15

nanvālayavijñānabhedāgrahāt pratisandhānaṃ bhaviṣyatītyata āha---ālayeti| sa hyālayasantāno'hamāspadaṃ pravṛttivijñānādanya eva syāt, tadantaḥpātikādācitkānekāhaṃpratyayarupo vā? na tāvadādyaḥ, na hyahamahamikayā parasparasvatantrasantānadvayamanubhūyate| satyapi vā parasparamanupādānānupādeyabhāvānna parasparapratyākalitārthānusandhānabandhaḥ| tathātve vā caitramaitrādiṣvapi prasaṅgaḥ| ubhayorvā ubhayopādānatve ekamapyanekāśritamiti kimaparāddhamavayavisaṃyogādibhiḥ? na

11.9.p16

cālayavijñānopāttaṃ pravṛttivijñānaṃ na kii*cadupādatta ityapi yuktam| tathā sati nimittatāmapi na yāyāt, upādānatvavyāptatvānnimittatāyāḥ| evaṃ ca yadi jñānāntaramupādadīta, tadā apūrvānantasantānapravṛttiprasaṅgaḥ| tasmānnālayasantāna ānubhaviko na caupapattika ityarthaḥ| dvitīye tvāha---ahamiti||

11.9.p17

ayamāśayaḥ| asya hi bhedāgrahaḥ svarūpato vā syāt, viṣayato vā? svarūpato'pi pūrvāhamiti pratyayamātrād vā, pravṛttivijñānebhyo'pi vā? na tāvadādyaḥ, ahamityajñāsiṣam, ahamiti jānāmi, ahamiti jñāsyāmītyatītatvādipratīterbhedaniścayamantareṇānupapatteḥ| kathi*cad bhedāgrahe'pi tadarthasyaiva pratisandhānamucitam, na pravṛttivijñānānām| na ca tebhyo'pi bhedāgraha iti coktameva| nāpi viṣayataḥ| sa hi svākāro vā syāt,

11.9.p18

vastvantarameva vā, alīkaṃ vā? nādyaḥ, prāgdūṣaṇenaiva gatatvāt| na hyanena svākāraḥ svātmano bhedenāropitaḥ, api tu svātmaviṣaya eva darśitaḥ| tasya ca bhedo niścita iti| nāpi dvitīyaḥ, svayamanabhyupagamāt| nāpi tṛtīyaḥ, ahamiti vikalpasya savastukatāyāḥ prāgeva prasādhanāt| avastukatve'pi na tatra prakṛtopayogibhedāgrahasaṃbhavaḥ| sa hi vidyamāna eva bhedo na gṛhyate, avidyamāna eva vā, āropito vā, āropitāsattvo vā? na tāvadādyaḥ, alīkasya ajñāyamānabhedasampattāvanalīkatvaprasaḍgāt| nāpi dvitīyaḥ, pāramārthikasya bhedābhāvasya pāramārthikābhedaparyavasāyitvāt| na ca paramārthata eva nānāvikalpollikhitamalīkamekātmakam anātmakatvāt| tathātve vā kva bhedāgrahasyopayogaḥ, ekatvādevaikatvenānusandhānāt? nāpi tṛtīyaḥ, virodhaparāhatatvāt| yadi hi tatra bhedāropaḥ, kathaṃ tadagrahaḥ? tadagrahe vā kathaṃ bhedāropaḥ? na ca bhedārope'bhedāropasyāpyavakāśaḥ| nāpi caturthaḥ, ātmāśrayaprasaṃgāt, pāramārthikabhedaprasaḍgācca| ghaṭapaṭayoryo bhedaḥ pāramārthikaḥ, śaśaviṣāṇanaraviṣāṇayorvā yo bhedaḥ kālpanikaḥ, sa iha na gṛhyate ityabhedānusaṃdhānamiti cet---na, anyaviṣayabhedāgrahe anyatrābhedārope'tiprasaḍgāt| catuṣkoṭivinirmuktavyapadeśyabhedāgrahe tvabhedārope trailokyaikatāropaprasaṅgaḥ||

11.9.p19

tatra bhedagraho'pyastīti cet? tarhi yathābhūto bhedaḥ tatra gṛhyate, tadagrahe evābhedāropa ityeva sādhu| na caitadalīkaviṣayatvapakṣe saṃbhavatīti sthiravastugocaratvam eva sattvabuddherjyāyaḥ| kṣaṇabhaṅgastu niṣetsyata iti bhāvaḥ| tadidamuktarūpaṃ pratisandhānaṃ nimittavattayā vyāptaṃ nirnimittatve niyamānupapatteḥ| taccānekakartṛtve nāstīti vyāpakānupalabdhyā vipakṣānnivartamānaṃ nimittavatyekakartṛkatve viśrāmyatīti pratibandhasiddhiḥ ityanenābhiprāyeṇopasaṃharati---tasmāditi||

11.9.p20

tadetatsarvaṃ buddhīnāmupādānopādeyabhāvamabhyupetyoktam| vastutastu tatraivāyaṃ vivādaḥ| tathā hi vyavahitakālā api pratyayā yadyekakartṛkāḥ, kva buddhīnāmupādānopādeyabhāvaḥ? sa cet, kva teṣāmekakartṛkatā? sā hyekopādānataiva| na caikajātīyatve sati tadutpattiḥ evopādānopādeyabhāvaḥ| śiṣyo pādhyāyabuddhyorapi tathābhāvaprasaṅgat| bhedāgrahe satītyapi na yuktam, samastopādhisvīkāraparihāreṇa śiṣyācāryabuddhyorapi bhedāgrahāt| sopādhibhedagrahasya prakṛte'pi bhāvāt| śarīrabhedāgrahasya janmāntareṇavyabhivacārāt| anupalabdhapitṛkeṇa bālena cāti prasaḍgāt| ghaṭakapālakṣaṇayoratathābhāvaprasaḍgācc| ekādhāratāniyama ityapi na yuktam, tasya vāstavasya kṣaṇikapakṣe viṣayasamayānāṃ kṣaṇānāmabhāvāt kālpanikasya tvatiprasaṃjakatvāt| asti hi sarveṣāmabhimāno yatraiva ghaṭe gandhaḥ tatraiva rūparasasparśā iti, yatraiva śarīraṃ tatraiva jñānamiti| etena cābhrāntasamataikāvasāyaḥ prakṛtivikriye| tato hetuphalasyopādānopādeyalakṣaṇamiti nirastam| kāṣṭhasya tu prakṛtervikṛtiraḍgāra iti kuto niścitaṃ bhavatā? yāvatā vahnerevāsau vikāraḥ kiṃ na syāt, vahnisaṃbandhe kāṣṭhādeva tadutpatteriti cet---na, kāṣṭhasaṃbandhe vahnereva tadutpattirityevaṃ kiṃ na syāt? pārthivaṃ pārthivopādānakameveti niścayāditi cet? kuta etat? sabhāgeṣu kṣaṇeṣu tathā darśanāditi cet? tadapi kutaḥ? abhrāntasamataikāvasāyāditi cet---na, nīlaparamāṇuṣu parasparapratyāsanneṣu nirantaraṃ jñāyamāneṣu parasparopādānatvaprasaṃgāt| asti hi teṣāṃ tadutpattau satyāṃ mamatā ābhimānikaikatvāvasāyaśca| pāramārthikastu na kvacidapi| astu piṇḍitānāṃ rūparasaparamāṇūnāṃ sarveṣā sarvopādānatvamityapi na yuktam, anekavṛtteḥ ekasya svayamanabhyupagamāt, saprasidhānāṃ samānadeśatvābhāvācca| etena bhrāntasaṃmataikāvasāya iti pāṭhāntaramapāstam, laukikānāṃ bhrāntasaṃmatestatrāpi tulyatvāt| parīkṣakāṇāṃ tu prakṛte'pyasattvāt| tasmāt kāryakāraṇabhāvamātramavaśiṣyate| sa ca nopādhiratiprasaṃgāt| kii*cadeva svakāraṇasāmagrīvaśādutpadyate jñānaṃ yat kāṃścideva kāraṇasāntānikān pratyayān pratyavekṣate nānyat| nāparānityetadapyasādhīyaḥ, niyāmakamantareṇa śiṣyasyāpyupādhyāyacittapratyavekṣakajñānotpādaprasaḍgāt| tatra teṣāmanabhisaṃskārakatvāt naivamiti cet? kāraṇatvajñānatvāviśeṣe'pyetadeva kutaḥ? vicitrā hi kāraṇānāṃ śaktiḥ| tat kimatinirbandhena? yatra yathā kāryaṃ dṛśyate tatra tathā kalpyata iti cet? tat kimidānīṃ kiṃbhūtasya kutra sāmarthyamityanuyogo'nuttara eva| evaṃ tarhi sarvatra jñāpakajanakeṣvanāśvasāt nirīhaṃ jagat jāyeta| kṣaṇabhaṅgasādhanabādhitatvāt pratisandhānahetorevaṃ kalpyata iti cet? athānenaitat kiṃ na bādhayate? tasya nirdoṣatvāditi cet? asya tarhi doṣāntaraṃ vacanīyam| agṛhyamāṇaviśeṣatvādastūbhayoḥ satpratipakṣatvamiti cet? nanvidamapi te vyasanaṃ nivartayiṣyāmo mā tvariṣṭā

11.9.p21

ityupasaṃhāraśeṣaḥ||

11.9.p22

yadi hi sarvajñasya cetaso'smadādicittamālambanapratyayatvenodāhniyate vaisadṛśyād daṇḍaghaṭavanna pratisaṃdhatta ityapi pariharedata uktam---yogicittamapīti| tasyāpi yogicittena pratisandhānaṃ syāditi viparyayo hetuviparyāsasyāpi saṃbhavāt| tasyāpi yogicittena pratisandhānaṃ syāditi viparyayo hetuviparyāsasyāpi saṃbhavāt| sahārthe vā tṛtītā| ihānubhavo vā kālāntarabhāvinīṃ smṛtiṃ janayati, jajjanito vā saṃskāraḥ? so'pyatīndriyo'dhyakṣasiddho vā? atīndriyo'pi tatkālasthāyī, saṃtanyamāno vā? adhyakṣāsiddho'pi taduttarabuddhidhārārūpo vā, tadanyo vā, tadviśeṣo vā? viśeṣo'pyanubhavaprasavatvamātraṃ vā, anubhavitṛsantānavaijātyaṃ ceti? tatra prathamaṃ dūṣayati---na hyajāteti| adhyakṣasiddhastu taduttarabuddhidhārārūpāt, anyastāvadanupalabdhibādhitaḥ, tairanabhyupagataśca| anubhavaprabhavatāmātralakṣaṇastu viśeṣo'viśeṣa eva| na hi karmakarakaropanītam eva bījaṃ kṣitimāsādyaḍkuraṃ kurute| na tu tathābhūtamapi pramādapatitam, tathā nīlādyanubhavasantānaḥ pītādyanubhavena vopanīyatām,

11.9.p23

nīlādyanubhavenaiva veti na kaścit svarūpakṛto viśeṣaḥ| evaṃ cānanubhūte'pi smaraṇaprasaḍgo na cānubhūte'pīti vaijātyaṃ tu viśeṣo bhavet| yathā kṣīrāvasekādamlatvaṃ parihṛtya mādhuryamādāyānuvartamānāmalakī kālāntare api phale mādhuryamunmīlayati, lākṣārasāvasekād dhavalatāṃ parihṛtya raktatāmupādāyānuvartamānaṃ kārpāsabījaṃ kusumeṣu raktatām, na caivaṃ prakṛte saṃbhavati| javākusumādyupadhānāt tadrūpatāṃ parihṛtya dhavalimānamupādāyaiva saṃtanyamānasya sphaṭikasyeva jñānasyāpi viṣayoparāgaṃ parihṛtya cidrūpatāmātramupādāyānuvṛtteḥ| sarvākāratvameva sarvavijñānānāṃ kiṃ tu kaścidākāra :

11.9.p24

sphuṭaḥ, anye tvapaṭava iti tu svadarśanaśraddhā, yato viruddhadharmādhyāsādapi na bhīḥ| nirākārapakṣe'pi yāvānartho buddherviṣayastatra sphuṭaiva sā| yatra tvasphuṭā nāsau tasyā viṣayaḥ| tathātve vā viṣayetaravyavasthā na syāt| tasmādatīndriyaḥ saṃskāraḥ pariśiṣyate| sa cet kālāntarasthāyī, nūnaṃ tadupādānamapi tathaiva sthāyi| na hyupādānanivṛttāvapi upādeyamavatiṣṭhata ityāśayavānāha---iti pūrvotpanna iti| saṃtanyamāna evātīndriyaḥ saṃskāro bhaviṣyatītyāśayavānāśaṅkate---punaḥ para ityādi| pṛthaksaṃskārasantāno hi na tāvat parābhyupeto nāpyupapannaḥ, ālayasya prāgeva pratiṣedhāt| tato'pyadhikatve tatraiva smṛtyādiphalaprasaḍgāt| tasmāt pravṛttisantāne phalānavakāśāt anyatra saṃskāre'nyatra phale'tiprasaḍgāt| tasmād pravṛttisantāne phalānavakāśāt anyatra saṃskāre'nyatra phale'tiprasaḍgāt| tasmād pravṛttisantāne phalānavakāśāt anyatra saṃskāre'nyatra

11.9.p25

phale'tiprasaḍgāt| tasmād yatrānubhavastatra saṃskāraḥ, yatra ca sa tatra smṛtyādiphalamiti paramupapadyate||

11.9.p26

evaṃ ca kṣaṇabhaṅgasādhanaṃ pratirodhakamavaśiṣyate| tatrāha---upapādayiṣyate hīti| etena yo yaḥ saṃskāraḥ kvacit santāna āhitaḥ, sa tatraiva phaladānayogyo nānyatretyādi nirastam, atiriktasya saṃskārasyāśrayāsiddhatvāt, viśeṣalakṣaṇasya ca svarūpāsiddhatvāt, aviśiṣṭottarakāryapravāhalakṣaṇasya ca viruddhatvāditi| anityatvasya hetorviśeṣavyāvartakatvotkīrtanaṃ guṇatvasiddhyupayogāt| ataeva netaretarāśrayatvaśaṃkā,

11.9.p27

anityatvena pāratantryaṃ sādhayitvā tena guṇatvaprasādhānāt| guṇatvaṃ tu yadarthaṃ sādhitam, tat tatsādhakenaiva sādhitamiti vaiyarthyamavaśiṣyate| tadupasaṃharati---tasmāditi| nanu yadi vaiyarthyamasya hṛdi nihitameva vārttikakṛtā, tat kimathamamumeva hetumupanyastavānityata āha, tadapi pūrvamūktam, na tu prasādhitam| na cāsiddhaṃ sādhanaṃ nāmeti kṛtvā iti garbhaśoṣaḥ||

11.9.p28

ayamarthaḥ| yathā anityatvaṃ dravyapāratantryāvinābhūtam, tathā guṇatvamapi| yathā ca tadicchadiṣu, tathā guṇatvamapīti| na tāvadanayoḥ sādhanatvaṃ prati kaścid viśeṣaḥ| kevalamanumānakālābhāvo vivakṣitaḥ| so'pi nāsti, ekahetusiddhe'pi hetvantarajijñāsuṃ prati bhāvāt| ananusaṃhitānityatvamapi tallakṣaṇayogana guṇatvavyavahāriṇaṃ prati ca|

11.9.p29

dṛśyate hīcchādīnāṃ sāmānyavatāmacalanātmakānāṃ guṇāntarāyogaḥ| atra vipratipattau tvanityatvāderūpanyāsaḥ| tadayamaperarthaḥ| anityatvena pāratantryamapi sādhayati, tatsādhakaṃ guṇatvamapīti| uttaraprabandhopayogamāha---na caitaditi| dravyapāratantryeṇa viśeṣiteneti śeṣaḥ| tadetad viśeṣaṇaṃ kutaḥ siddhamityata āha---yadyapīti||

11.9.p30

ayamāśayaḥ| pratyakṣagrahaṇayogyāstāvadasyāvayavāḥ pratyakṣānupalambhenaiva nirastāḥ| atīndriyeṣvanumānaṃ pramāṇam, tacca dvividhaṃ samavyāptikamasamavyāptikaṃ ceti| tatra yadyapi dvitīyasya nivṛttau na sādhyanivṛttiḥ, tathāpi prathamasya nivṛttāvavaśyaṃ nivarteta| tathā hi, kvacidupalabhyamānasparśavattayā duvyasyārambhakatvaṃ kalpyeta| ārambhake sati ca tat kāryadravyaṃ sāvayavaṃ vyavasthāpyeta, vāyuvat| na ceha kvacidupalabhyamānasparśavattāstīti nārambhasaṃbhavaḥ, tadabhāve na sāvayavatvamākāśavat| tadidamuktam---tadavayavakalpanāyāṃ pramāṇābhāveneti| na tāvadaṇviti| vyāpakamityarthaḥ, viśeṣaniṣadhasya śeṣābhyanujñāviṣayatvāt| kuta itya āha---tatra tatreti| tathā satyeva hīcchādīnāṃ sārvatrikatvamupapadyate yata ityarthaḥ| tadupapādayati--kvaciditi| anyatarat śarīrādi| kvacit svabhāvataḥ kāryadravyotpatterārabhya tatkaraṇasaṃyogādeḥ| atha gatereva kiṃ na taṃ tamāpnotītyata āha---gatikalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt| gatikalpanāpramāṇaṃ hi mūrtiḥ| tayā aparidṛśyamānāpi gatiḥ kalpyate manasi paramāṇuṣu ca| tadabhāvaścātmani| tathā hi, na paramāṇvāśrayā icchādayaḥ, anityatve satyasmadādipratyakṣatvāt, śabdavat| niravayavadravyāśritatvaṃ ca sādhayatā sāvayāśritatvaṃ prāgeva nirastam| ato'mūrtatvānna gatisaṃbhavo mūrtergatyā samavyāptikatvāditi pūrvavanneyam||

Linked texts (1)

Ātmatattvaviveka — Udayana, Sanskrit