Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.p34

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.p34

Language
Sanskrit

11.p34

nanu munerāptatvāniścaye kiṃ tadvacane pravṛttirnāstyeva? tathā sati tasyāptatvaniścayo'pi kathamityata āha--āptatvāniścaye tvarthasaṃśayāt| śāstrasādhyatayeti śeṣaḥ| nanu saṃśayānasya kathaṃ prekṣāvataḥ pravṛttiritya āha--na khalviti| yadyapi ca sasyādhigamasya kṛṣyādisādhyatayā saṃśayo nāsti, tathāpi bhaviṣyattayā astyeva| tathāpi tamuddiśya prekṣāvantaḥ pravartante| yathā ca tatra śataikāṃśikaḥ phalābhāvaḥ phalakoṭistūtkaṭā tathātrāpi| na hīndriyāpātajo'yaṃ saṃśayaḥ| kiṃ nāma? āptatvāviniścayahetukāprāmāṇyaśaḍkyā samākṛṣṭaḥ| vastutastu sūtrāt prayojanādiniścayākārameva vijñānamityarthaḥ| nanu saṃśayaḥ prayojanādivākyābhāve'pi sulabhaḥ, viśeṣasmṛtistu arthitvaviśeṣāt bhaviṣyatītyāha--na ceti| yadvacanena hi yaḥ pravartate sa tadvacanādeva viśeṣasmṛtimapekṣate, na svātantryeṇa| na hi rogārto mamedaṃ roganivṛttisādhanaṃ bhavenna veti yatra tatrocchṛḍkhalaḥ svayamutprekṣya pravartate| kiṃ nāma? anavadhṛtāptatvasyāpi vaidyasyaiva vacanāt| anyathā tvayaṃ prayojanābhidhānamanadhigacchan anarthamapyāśaṃketa, kiṃ niṣprayojanamidaṃ kākadantaparīkṣāgranthavat, utāśakyasādhanaprayojanaṃ mṛtyuharahimamahīdharottarasānusiddhasaṃjīvanīkathanavat, athānabhimataprayojanamāryāvartanivāsinaṃ prati dākṣiṇātyasya mātulakanyakāpariṇayaprakramopadeśavat, athābhimatasyāpi śakyasyāpi prayojanasya laghīyasyupāyāntare satyapi gururayamupāyaḥ pipāsuṃ prati gīrvāṇataraḍgiṇītīrasamīpakūpakhananopadeśavat| etāsu cānarthasaṃbhāvanāsu na pravartate| na ca prayojanābhidhāne'pyetāsāmavakāśaḥ, lokavyavahārocchedaprasaṅgāt| na hi kaścid vaidyavacanādeva māśaḍkya nivartate yathā