Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.p37

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.p37

Language
Sanskrit

11.p37

pramāṇaṃ hi pramākaraṇam| na ca karaṇatvādayaḥ sāmānyaviśeṣāḥ santi| sāmānyasaṃkaraprasaṅgāt| kiṃ nāma? sādhakatamatvameva karaṇatvam| tadviśeṣakastu kriyāviśeṣa eva| sa cātra pramālakṣaṇaḥ| pramā cāviparītopalabdhiḥ| ato'viparītānubhavajanakatvalakṣaṇamavyabhicāritvameva prāmāṇyamityarthaḥ| yadyevaṃ tadavadhāraṇapūrvakameva prameyādyavadhāraṇamastvityata āha--tacceti| pramākaraṇatvaṃ hi nānavadhāritāyāṃ pramāyāmavadhārayituṃ śakyamityarthaḥ| tarhi pramātvamevāvadhāryatām, na hi tadapyaupādhikaṃ yenopādhyanavadhāraṇe naivāvadhāryetetyata āha--tathā hīti| vijñānasya pramāyāḥ| prāmāṇyaṃ pramātvam| svato vetyasya svātmanā vā svagrāhakeṇa vetyarthaḥ| tatra prathamaṃ dūṣayati--na khalviti| dharmadharmiṇorabhedapakṣe anātmasaṃvedanamityetadeva dūṣaṇam| ānātmasaṃvedanatā copapādayiṣyata iti hṛdayam| bhedapakṣe prāgeveti| yo hi yad gṛhṇāti sa taddharmamapi gṛhṇīyāditi saṃbhāvyetāpi| yastu dharmiṇameva nākalayati, tasya dharmagrahaṇavārtāpi kva? yadyapi ca śabdagandhādayo vyomabhūmyādyagrahe'pi gṛhyante, tathāpi na taddharmatayetyarthaḥ| svagrāhakeṇa veti dūṣayati--nāpīti| taddhi mānasaṃ vā syāt laiḍgikaṃ vā? ubhayamapi manaso jñātatālakṣaṇāt liṅgād vā aviśiṣṭāt jāyamānaṃ kathamiva tadābhāsaviśiṣṭaṃ gṛhṇīyat? viṣayaviśeṣāt tu tathātve apramāṇyasyāpi svata eva grahaṇaprasaṅgāt, tatrāpi viṣayavaiśiṣṭacasya sattvāt| pramāyāḥ prāyikatayā tadvāsanāyāḥ samutkaṭatvādapramāpi samutkaṭatvādapramāpi prametyeva gṛhyate| tato bādhakādhīnamevāprāmāṇyamāsaṃjitarajatatāyāmiva śuktikāyāṃ śuktikātvamiti yadi tathāpyāsaṃjakasyāpi yadyāsaṃjakatvamavagataṃ kathaṃ na svato'prāmāṇyagrahaṇaprasaṅgaḥ? tatrāpi prāmāṇyārope tu kathaṃ nānavasthā? na ca kṛtrimaṃ rūpamaparibhūya grahaṇaṃ grahaṇāmityucyate, saṃśayenābhibhūtatvāt

Linked texts (2)