Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 11.p60

Nyāyabhāṣya (complete text) 11.p60

Language
Sanskrit

11.p60

tasmāt śāstraṃ vākyarūpaṃ puruṣaśreyo vākyārtharūpamabhidhatte| samādhānamiti śeṣaḥ| kathaṃ niḥśreyasāya kalpanta ityāpātataḥ| paramārthato teṣāṃ kālpanikatve niḥśreyasamapi kālpanikam| tatastadarthaṃ prayāso viphalaḥ tasyāyatnasiddhatvādityāśayaḥ| kalpanākośasyānantaprasaratvādanantātmāna ityāpātataḥ| parakārthato nirātmāna ityāśayaḥ| pratyakṣānumāneti pramāṇadvayopanyāsaḥ svasiddhāntaviruddho vāttikakṛta ityāha--pramāṇādaya iti| nopamānaviṣayā iti| yadyapyupamānasya saṃjñāsaṃjñisaṃbandhaparicchedaphalasya śabde pramāṇe'styevopayogaḥ, agṛhītasamayasya śabdasyāpramāpakatvāt| samayasya ca prāyaśa upamānenākalanāt| tathāpi na tena te sākṣād viṣayīkriyante pramāṇādaya ityarthaḥ| nanu yadi sākṣādupamānasya prakṛtānupayogādanabhidhānam, tarhi śabdo'bhidhīyatām| sa hi sākṣādupayogītyata āha--yadyapīti| tatrāpītyāgamaviṣayaparāmarśaḥ| āgamo hi yatra pravartate tadviṣayameva pratyakṣamanumānaṃ vā apekṣate| te tu samūle api na sviṣayapravṛttaṃ pramāṇamapekṣete| tato mūlāsaṃplutaviṣayatvāt te eva darśite ityarthaḥ| vainayiketi viśiṣṭo nayaḥ śāstraṃ nyāyaśāstram, tajjanyabuddhivirahiṇa ityarthaḥ| naitāna vivi*cate samāropitād rūpāditi śeṣaḥ| śuśrūṣādirityādigrahaṇena śravaṇādau pāṭavam| saṃdigdhasyāpi jijñāsā na bhavatyevānabhimatāpavargasyetyata uktam"--śiṣyasyeti| śiṣyatayā mumukṣutādisaṃpattimupalakṣayati| vipratipanno'pi kathāmārabhamāṇo'pyamumukṣurgalite'haṃkāre na sāpekṣo bhavatītyato niṣphalo jalpavitaṇḍārambha ityata āha-- śiṣyamāṇasyeti| mohādapi mokṣamicchata ityarthaḥ| jalpavitaṇḍābhyāṃ vigalite'haṃkāre iti yojanā| sāpekṣasya sataḥ pratipādyateti vākyaśeṣā'gre| kenacit pramāreṇeti| prathamasūtrapāṭhaprakāreṇetyarthaḥ||