Commentary on the Nyāyasūtra 13.3.13
Nyāyabhāṣya (complete text) 13.3.13
- Language
- Sanskrit
13.3.13
ātmakhyātyādivādeṣvapyanyathātvamavāritam| bhramapravṛttibādhāderanyathā na hi saṃbhavaḥ || evaṃ satyanyathādhīstatsāmagrī vāpi lāghavāt| ayathāvyavahārasya heturityavaśiṣyate || sarvairapyanyathākhyātirdustyajatvāllaghīyasī| tadvādināpyavarjyatvāt tato'pyakhyātilāghavam || svārasyamanyathākhyātāvakhyātau lāghavaṃ sthitam| iti darśayituṃ bhāṣye dvitayaṃ tadanujjhitam| yannāthamunimiśrādyairyathārthakhyātisādhanam| tallokabuddhyanārohādvaibhavaṃ kecidūcire || mānādrūpyādisattve'pi tayoranyataraddhruvam| kāryākṣamatvāgrahaṇāt tatkṣamatvagraheṇa vā || khyātyantarāṇāṃ doṣāstu tattatsiddhāntaśīlane| svayamevonmiṣantyeva saṃgrahāt kiṃciducyate || tatrātmakhyātau tāvat--- anyadvijñānamastīti dhīranyaviṣayā na vā| ādye'rthasyāpi tadvaddhīranyatraikaiva dhīrbhavet || saṃtānāntaravijñānaṃ svasaṃtāne kṣaṇāntaram| yā dhīḥ sādhayate sā hi svato bāhyaṃ vigāhate || sahopalambhaniyamaḥ saṃvido grāhyalakṣma ca| bodhe'pyartha ivetyevaṃ jñānārthaikyaṃ na tadbhavet || doṣādihetujālasya mithyāve'pi yatheṣyate| adhiṣṭhānasya mithyāve'pyanivāryastathā bhramaḥ || tato mādhyamikasyaiva pakṣastatrāvaśiṣyate| na ca tatrāpi nistāraḥ sarvathānupapattitaḥ || asattvaṃ laukikaṃ brūṣe lokottaramathā'pi vā| na niṣedho nirupadhiḥ pūrvatrānyanna dhīpadam || catuṣkoṭivimuktaṃ ca tattvaṃ prāmāṇikaṃ na vā| pūrvatra tāvatī sattā na cet taddhīrasanmatiḥ || anyeṣāṃ ca niradhiṣṭhānakhyātau --- atrāsadeva bhavatāmatreti khyāyate na vā| ādye siddhamadhiṣṭhānaṃ dvitīye khyātyapahnavaḥ ||