Commentary on the Nyāyasūtra 13.3.12
Nyāyabhāṣya (complete text) 13.3.12
- Language
- Sanskrit
13.3.12
saṃśayaśca na saṃdigdhaḥ saṃdigdhādvaitavādinaḥ| dūraṃ gatvāpi durvāraḥ saṃśaye nirṇayastava || mānāmānavibhāge'taḥ sāmānyena vyavasthite| kvācitkasaṃśayocchittyai lakṣaṇaṃ saṃpracakṣate || tatra vyutpattivivakṣābhedāt pramitiṃ tatkaraṇaṃ ca yathecchaṃ pramāṇamāhurityavocāma, āśrayaprāmāṇyasyānādeśikatvāt| "āptaprāmāṇyāt"---āptoktatvahetoḥ prāmāṇyādityarthaḥ| na hi vaktṛprāmāṇyaṃ vākyaprāmāṇya upayujyate laukikavākyeṣu; kiṃtu kāraṇadoṣābhāvaḥ| dvidhāpi pramitireva śodhyā || nyā. pa. pra. 7 || pramālakṣaṇaparīkṣaṇam || tatrāsmadīyā eva kecidanyathākhyātimicchantaḥ smṛteḥ prāmāṇyamanicchantaḥ samyaganubhavaḥ prameti lakṣayanti; ubhayamicchantaḥ, yathārthajñānaṃ prameti; ubhayamanicchantaḥ, anubhūtiḥ prameti| evaṃprāyāṇi ca vādyantaroktāni lakṣaṇāni|| vayaṃ tu brūmaḥ--- yathāvasthitavyavahārānuguṇaṃ jñānaṃ prameti| yathārthakhyātimakhyātimanyathākhyātimeva vā| icchadbhirna vimantavyamidaṃ lokānusārataḥ || smṛtimātrāṃpramāṇatvaṃ na yuktamiti vakṣyate | abādhitasmṛterloke pramāṇatvaparigrahāt || buddhāgamādityāge ca na hetuḥ smṛtimūlatā || viśuddhasmṛtimūle'pi mānavādau prasaṅgataḥ || bhrāntiṃ pramāto bhindanto na cāhuḥ smṛtimānatām| smṛtitvameva hi vyaktamaprāmāṇyaṃ bhavanmate || pītaśaṅkhabhramādau ca na hyetadupapadyate| cakṣuṣaiva hi śaṅkhādeḥ pītimādeśca tatra dhīḥ || tataśca pratipattau vā vyavahārodaye'pi vā| tathābhāvānyathātvābhyāṃ pramābhrāntitavyavasthitiḥ || viparyayādervyāvṛttirevameva hi sidhyati| yatkiṃcidanyathātvaṃ hi vaiparītyamitīṣyate ||