Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p10
Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p10
- Language
- Sanskrit
21.3.p10
tadanena prabandhena indriyasyārthena sannikarṣād yadutpadyate jñānaṃ tat pratyakṣamiti bhāṣyaṃ vyākhyātam| saṃprati na tarhīti codyabhāṣyaṃ vyācaṣṭe---yadīndriyārtheti| pratyakṣajñānakāraṇābhidhānapravṛttestadekadeśaṃ vadannakuśalaḥ sūtrakāraḥ syādityarthaḥ| kāraṇāntarāṇi darśayati--tadyatheti| viṣayasaṃyoti cakṣurālokaśca| tatsthaṃ rūpam| ātmīyena hi rūpeṇālokacakṣuṣī dravyaṃ darśayata iti sthitiḥ| mahattvaṃ vā anekadravyavattvaṃ vā, anekadravyā avayavāḥ, tadvattvamavayavino mahata eva na dvyaṇukasya, tasmādanyonyanirapekṣatvaṃ mahattvānekadravyavattvayoriti vikalpa eva nyāyya iti| satyapyevaṃlakṣaṇakatve cukṣuravayavinastaijasasya na cākṣuṣatvamityata uktam--upalabdhikalaḥ saṃskāra iti| dharmādharmanimitta ubhdavasamākhyātaḥ saṃskāraḥ upalabdhiphalaḥ| na cāsau cakṣuṣi, tasyādṛṣṭavaśenānudbhūtarūpasparśatvādityarthaḥ| pariharati--na vaktavyāni iti| pratyakṣalakṣaṇakaraṇapravṛtto hi sūtrakāraḥ tadeva brūyāt yadasyāsādhāraṇaṃ kāraṇam| na tu sadapi sādhāraṇamasya kāraṇam| na hi tat tasya lakṣaṇamativyāpterityarthaḥ| tadanena nedam ityādi bhāṣyaṃ vyākhyātam| asādhāraṇaṃ kāraṇaṃ cet pratyakṣalakṣaṇāyopādeyaṃ hanta, anyadapyasyāsādhāraṇamasti kāraṇamiti tadapyupādeyamiti codayati--indriyamanaḥ- saṃyogastarhīti| tadanena manasastarhītyasya