Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p113

21.3.p113

atrocyate| yadi parokṣyāpārokṣyadharmabhedāt pūrvāparāvasthāparāmarśijñānaṃ bhidyeta, hanta bhoḥ, tadityapi vikalpo bhidyeta| so'pi hi parokṣaścāparokṣaśca vikalpaścāvikalpaśca| arthe parokṣo vikalpaśca svātmani tvavikalpo'parokṣaśca| tasmād viṣayabhodāt virodha iti cet---na tvihāpi tadekaṃ jñānaṃ tasyaivaikasya vastunaḥ pūrvadeśakālasaṃbandhe parokṣamaparokṣaṃ vā paradeśakālasaṃbandha iti ko virodhaḥ? yo'pi kāladeśasaṃbandhabhedena viṣayabheda uktaḥ, so'pi ayuktaḥ| yato yuktaṃ yat padmarāgasvarūpagrahe tadabhāvo vyavacchidyata iti, svābhāvavyavacchedātmakatvena bhāvānāṃ tadavyavacchede svarūpāgrahaṇaprasaḍgāt| kasmāt punaḥ puṣparāgādayo vyavacchidyante, padmarāgābhāvāvinābhāvāditi cet? athaitadabhāvāvinābhāvajñānaṃ kutastyam? tayoḥ kadācidapi tādā tmyenānupalambhāditi cet---yatra tarhi tādātmyamupalabhyate na tatra tadabhāvāvinābhāvaḥ, tathā ca pūrvāparadeśakālasaṃbaddhastādātmyenānubhūyamāna indriyajena vikalpena padmarāgo na bhinno bhavitumarhati| tasmāt parvāparadeśakālau tatsaṃndhau vā kāmaṃ bhidyeyātāṃ parasparābhāvāvinābhāvāt, tayorekadāpi tādātmyenāpratibhāsanāt| na tu tadāliḍrigatasvabhāvaḥ padmarāgamaṇi|, tasya tābhyāmanyatvāt| na cānyasya bhedo'nyasya bhedamāpādayati, atiprasaḍgāt| na cendriyārthasannikarṣābhāve'pi pūrvāparāvasthāparāmarśātmano vikalpasya bhāvādanindriyajayatvamiti sāṃpratam, tathā satyavikalpakamapi kāmāturasya kāminīṃ bhāvayataḥ tadviṣayamindriyārthasannikarṣaṃ vināpi dṛṣṭamiti nīlādyanubhāvātmāno'pi avikalpakā anindriyajāḥ prasajyeran| yadi tu nīlādyanubhavānāṃ kāminyanubhavāt kathi*cad viśeṣaṃ brūyāta, tadā asmākamapi anindriyajebhyo vikalpebhya utprekṣāvyāpārebhyo'stīndriyajānāṃ darśanavyāpārāṇāṃ bhedaḥ| na ca vikalpagato darśanavyāpāro'nubhūyamānaḥ sati saṃbhave nirvikalpakopādhiriti yuktam| sarvā eva hīndriyajā buddhayo vikalpikā avikalpikā vā dhārāvāhinyo'mahamikayā parasparānapekṣā ekamarthamavagāhamānā udayante vyayante ca| na tvamūṣāmanyonyamanugamyānugantṛtāmīkṣāmahe| tasmāt indriyārthasannikarṣalabdhajanmāno vikalpā darśanavyāpārā nānya iti yuktamutpaśyamaḥ| na ca śabdapratyakṣayorvastugocaratve satyapi pratyayābhedaḥ kāraṇabhedena pārokṣyāpārokṣyabhedopapatteḥ| na ca vahinasaṃyogajanmā śītāpanodo vahinajñānād bhavitumarhati| na caikopādhinā sattvena viśiṣṭe tasmin gṛhīte upādhyantaraviśiṣṭatadgrahaprasaṅgaḥ| svabhāvo hi dravyasyopādhibhirviśiṣyate, na tūpādhayo va tairviśiṣṭatvaṃ vā tasya svabhāvaḥ| na ca yat svabhāvasaṃbandhi sa svabhāvaḥ| tathā satyasaṃbandhitvameva| na hi tadeva tena saṃbadhyate| api ca rūpajñānaṃ viṣayagrahaṇadharma nānāparamāṇuviṣayaṃ na