Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p13

Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p13

Language
Sanskrit

21.3.p13

ekadeśinaḥ parīhāramupanyasyati--indriyamanaḥsaṃyogasya vā agrahaṇaṃ bhede'bhedāt| yadā hi nāgarayoṣitaḥ kutūhalāt praṇihitamanaso vikasitaniḥspandanayanotpalāḥ saudhamālāgavākṣakairavanipatiṃ sabalavāhanamaticiraparāvṛttaṃ gopureṇa niviśamānamālokayanti, tadā khlvāsāmekenaivendriyamanaḥsaṃyogena kramavadanekendriyārthasannikarṣasahakāriṇā bhinnāni kramavanti hāstikāśvīyādipratyakṣajñānāni jāyante| tadidamāha--yasmād iti| codayati--yadīti| yadā hi mandaṃ gacchati gavi dūrataḥ saṃyuktasamavāyenendriyārthasannikarṣeṇa śuklo gaurityajñāsīt, atha pratyāsīdan gacchatītyapi vijānāti tenaiva saṃyuktasamavāyena sannikarṣeṇa, tena pratyakṣajñānasya śukla iti ca gacchatīti ca bhede'pi indriyārthasannikarṣo na bhidyate| tasmādindriyārthasannikarṣe tulyatvādindriyamanaḥsaṃyogo'pi tatra vaktavya ityarthaḥ| pariharati--na vaktavyaḥ| kutaḥ--uktottaratvāditi| tadvibhajate--ukteti| nanu bhavatūktamuttaraṃ bhede'bhedādityasyākṣepaḥ samādhātavyaḥ ityata āha--anabhyupagamācca| ekadeśimatametadasmābhirnābhyupeyate| tasmānna samādheyam ityarthaḥ| tat kimidānīṃ bhidyamānasya pratyakṣajñānasya nāyaṃ bhidyata iti samānatvānnokta iti bhāṣyam anupapannameva? netyāha--indriyamanaḥsaṃyogasya cāgrahaṇaṃ samānatvāt| pṛcchati--keneti| uttaram"--ātmamana iti| punaḥ pṛcchati--kiṃ punaḥ samānatvam, uttaram--vyapadeśābhāva ityuktam| tena bhāṣyasyāyamarthaḥ| pratyakṣajñānasya rūpajñānasya rūpajñānamiti vā cakṣurvijñānamiti vā vyapadeśena bhidyamānasya ātmamanaḥsaṃyoga iva ayam indriyamanaḥsaṃyogo na bhidyate| evaṃ hi sa bhidyate, yadi svasaṃbandhivācakena vyapadeśena svamanyato vyāvartyate, na viśeṣaṇena viśiṣṭaṃ jñānamapyanyato vyāvartayet|