Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p4
Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p4
- Language
- Sanskrit
21.3.p4
sūtrapadārthaṃ pṛcchati---atheti| uttaram--indriyeti| sannikarṣagrahaṇalabhyaṃ prakārabhedaṃ parisaṃcaṣṭe--sannikarṣaḥ punariti| punaḥśabdena saṃyogasamavāyapadopādānāt vyavacchinatti| saṃyogapadopādāne hi na samavāyo labhyate, samavāyapadopādāne vā na saṃyogaḥ| sannikarṣapadopādāne tvabhimatalābhaḥ| arthagrahaṇenārthyamāṇatayā jñeyasvarūpyogyatā darśitā| na cāsāvaṇvākāśādīnāmastīti satyapi saṃyogādau nāsāvarthasannikarṣa iti tadvyudāsaḥ| utpannagrahaṇena ca sannikarṣasyotpādakatvaṃ sūcitam| tataḥ satyapyarthasvarūpayogyatve saṃyuktasaṃyogāderanutpādakasya sannikarṣasya vyudāsaḥ| anyathā kuḍyādisaṃyuktenendriyeṇa kuḍyādivyavahitasya tatsaṃyuktasya ghaṭādeḥ tatsamavetasya ca rūpāderapi grahaṇaprasaṅgaḥ| na caitāvatā trividha eva sannikarṣaḥ saṃyogaḥ saṃyuktasamavāyaḥ samavāyaśceti sāṃpratam| svatantravyāghātādanubhavavyāghātācca| ye hi dravyaguṇakarmāśrayaṃ sāmānyātiriktaṃ sādṛśsayamarthānataraṃ rocayante, teṣāṃ kathaṃ rūpādibhedānāmanyonyasya sādṛśyaṃ pratyakṣaṃ bhavet ? na hi tadindriyeṇa saṃyuktam| nāpīndriyasaṃyuktasamavetam| tasmāt caturthaḥsaṃyuktasamavetasamavāyo'bhyupagantavyaḥ| itarathā svatantravyāghātaḥ, anubhavavyāghātaśca| anubhūyante hi rūpagandhatvādayaḥ sāmānyaviśeṣā anugatāḥ, tāsu tāsu vyaktiṣu parasparavyāvṛttimatīṣu ete nānubhūyeran asati sannikarṣāntare| yadi tu vaiyātyādāhuḥ nānubhūyanta eveti, tadā prativaktavyaṃ kutastyo'yamanantāsu rūpagandhādivyaktiṣu rūpamiti vā gandha iti vā vyapadeśabhedaḥ? cākṣuṣatvādyupādhinibandhana iti cet--na, ananusaṃhitopādherūpahitapratyayāyogāt| na khalvananusaṃhitadaṇḍaścaitraṃ daṇḍīti vyapadiśati| na cendriyāṇyatīndriyāṇīndriyadarśanaviṣayabhāvamanubhavanti| tasmādastīndriyeṇa rūpatvādisāmānyānubhavo yannibandhanāḥ