Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p44

Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p44

Language
Sanskrit

21.3.p44

tatra nāmarahitamavikalpakaṃ nāstīti ye vipratipadyante tanmatamapacikīrṣurūpanyasyati bhāṣyakāraḥ yāvadarthaṃ vai nāmadheyaśabdāḥ| sarve'rthāḥ sarvathā sarvadā sarvatra nāmadhayānvitāḥ| nāsti so'rtho yaḥ kadācit kvacit kathi*cat nāmadheyena viyujyate| tadanena nāmadheyatādātmyamarthānāṃ pratijānīte| atra hetumāha--tairarthasaṃpratyaya iti| arthā hi pratīyamānāṃ nāmadheyairūpetāstatsāmānādhikaraṇyenāvagamyante gaurityartho'śva ityartha iti| na copāyatayā sāmānādhikaraṇyaṃ ghaṭate| na hi cakṣurādisāmānādhikaraṇyaṃ rūpādyanubhavati| nāpi jñāyamāna upāya upeyasāmānādhikaraṇmanubhavati| na hi bhavati dhūmo'yaṃ vahinariti kiṃ tu dhūmo'yaṃ dhūmatvāt vahinamāniti| api cāśabdopāye'numeyādau na śabdasaṃbhedenādhigamo bhavet, asti tu| tasmāt tairnāmadheyaiḥ saha samānādhikaraṇasyārthasya pratyayo yata iti| tasmāt nāmadheyātmānaḥ arthāḥ| kiṃ ca gavādiṣu ṣaḍjādiṣu ca śabdāpakarṣe'rthapratyayāpakarṣāt tadutkarṣe tvarthapratyayotkarṣāt pratyayasya ca pratyetavyotkarṣādhīnotkarṣatvāt nāmadheyotkarṣeṇārthasyotkarṣaḥ arthasya tādatmyaṃ gamayati| tadidaṃ samaḥ prayojanaṃ saṃpratyaya iti samadhikaḥ pratyaya ityarthaḥ| astyarthasaṃpratyayo nāmadheyasāmānādhikaraṇyena, na tvetāvatā nāmadheyātmatā sidhyati| asti hi purovartidravyasāmānādhikaraṇyena rajatapratyayo na caitāvatā śuktī rajatātmikā bhavatītyata āha---arthasaṃpratyayācca vyavahāraḥ| tataścavisaṃvādāt pramāṇaṃ sannāmadheya tādatmyaṃ sādhayatyarthānāmityarthaḥ||