Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p8
Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p8
- Language
- Sanskrit
21.3.p8
evamabhāve'pi yadindriyasaṃyuktaṃ vā yadvendriyasamavetu yathā bhūtale ghaṭo nāstīti vā nāstyakāre'nudāttasvara iti vā tasya saṃyuktasya vā viśeṣaṇabhāvena, samavetasya viśeṣaṇabhāvena cendriyapratyāsattyā grahaṇam| na ca bhūtalādirūpameva ghaṭābhāvo nārthāntaramiti sāṃpratam, satyapi ghaṭādau bhūtalasya bhāvāt| na ca kaivalyaṃ tasya dharmo ghaṭabhāvavirodhī ghaṭābhāvādanyaḥ| na ca dṛśye ghaṭādau bhūtalopalambhaḥ kaivalyamabhāvavyavahāraheturiti yuktam| evaṃ hi ghaṭasaṃsṛṣṭabhūtalagraho'pi kaivalyamiti ghaṭābhāvavyavahāraṃ pravartayet| na hyadṛśyo ghaṭastadānīṃ dṛśyamānaḥ| dṛśye'nupalabhyamāna iti tu viśeṣaṇe kimaparāddhamupalabhyābhāvena yena tadapākaraṇāyopalambhābhāvo'bhyupeyate? tasmāt sadivāsadapi tattvamabhyupeyam| tacca pratyakṣamakṣavyāpāre sati tatpratyayāt| na ca pratiyogismaraṇavyavahita indriyārthasannikarṣo nālamabhāvadhiyamupajanayitumiti sāṃpratamityagra darśayiṣyāmaḥ| savikalpakassa pratyakṣatvasiddhau yathā śabdasmaraṇapūrvagṛhītapiṇḍānusandhānādayo nendriyavyāpāraṃ vyavadadhatīti, na ca śabdasmaraṇādīnāmanuyogitā, bhūtalavikalpaṃ pratyaṅgatvāt, svāṅgamavyavadhāyakamiti nyāyāt, ghaṭasya tu pratiyogiteti sāṃpratam| kasya punaḥ pratiyogī ghaṭaḥ? tadabhāvasyeti ced bhavatu| ghaṭābhāvānubhavasya tu ghaṭasmaraṇaṃ heturiti na pratiyogi, kiṃ tvanuyogyeva| nanu svarūpamātraṃ dṛṣṭaṃ veśmādyarthaṃ smaranneva bahirnitaścaitro yadā pṛcchyate kenacit--vayasya, tava gṛhe tadā kimāsīt maitra iti ? sa caitraḥ pratiyogismaraṇavirahāt pūrvamapratipannamaitrābhāvo'pi tatpraśnajanitamaitrasmṛtiḥ kṣaṇaṃ dhyātva tadabhāvamavagamyāha, mitra, tatra nāsīt maitra iti| tadīyamasatīndriyārthasannikarṣe'bhāvabuddhirbhavantī pratyakṣādyatiriktamabhāvākhyaṃ pramāṇa vyavasthāpayatīti| naitat, saṃyuktaviśeṣaṇalakṣaṇena manaḥsannikarṣeṇa smartavyasya smaraṇābhāvaṃ maitrasya gṛhītvā tena liḍgena tadabhāvasya tadānīmanumānāt| tathā hi tadgehaṃ tadā maitrābhāvavat jñānārhasya maitrasyājñāne gehasya jñāyamānatvāt| yad yasya jñānārhasyājñāne jñāyate tat tadabhā vavat| yathā ghaṭabhāvavad bhūtalam| tathā ca geham| tasmāt tathā| na ca yat kadācidānumānikaṃ tenenidrayagamyena na bhavitavyam, pramāṇasaṃplavavyavasthāpanāt| tat saddhiṃ viśeṣaṇabhāvādabhāvasyendriyaprameyateti| saṃyogasamavāyapadaparihāreṇa