Pramāṇa · Search · About · API

Commentary on the Nyāyasūtra 21.3.p8

Nyāyabhāṣya (complete text) 21.3.p8

Language
Sanskrit

21.3.p8

evamabhāve'pi yadindriyasaṃyuktaṃ vā yadvendriyasamavetu yathā bhūtale ghaṭo nāstīti vā nāstyakāre'nudāttasvara iti vā tasya saṃyuktasya vā viśeṣaṇabhāvena, samavetasya viśeṣaṇabhāvena cendriyapratyāsattyā grahaṇam| na ca bhūtalādirūpameva ghaṭābhāvo nārthāntaramiti sāṃpratam, satyapi ghaṭādau bhūtalasya bhāvāt| na ca kaivalyaṃ tasya dharmo ghaṭabhāvavirodhī ghaṭābhāvādanyaḥ| na ca dṛśye ghaṭādau bhūtalopalambhaḥ kaivalyamabhāvavyavahāraheturiti yuktam| evaṃ hi ghaṭasaṃsṛṣṭabhūtalagraho'pi kaivalyamiti ghaṭābhāvavyavahāraṃ pravartayet| na hyadṛśyo ghaṭastadānīṃ dṛśyamānaḥ| dṛśye'nupalabhyamāna iti tu viśeṣaṇe kimaparāddhamupalabhyābhāvena yena tadapākaraṇāyopalambhābhāvo'bhyupeyate? tasmāt sadivāsadapi tattvamabhyupeyam| tacca pratyakṣamakṣavyāpāre sati tatpratyayāt| na ca pratiyogismaraṇavyavahita indriyārthasannikarṣo nālamabhāvadhiyamupajanayitumiti sāṃpratamityagra darśayiṣyāmaḥ| savikalpakassa pratyakṣatvasiddhau yathā śabdasmaraṇapūrvagṛhītapiṇḍānusandhānādayo nendriyavyāpāraṃ vyavadadhatīti, na ca śabdasmaraṇādīnāmanuyogitā, bhūtalavikalpaṃ pratyaṅgatvāt, svāṅgamavyavadhāyakamiti nyāyāt, ghaṭasya tu pratiyogiteti sāṃpratam| kasya punaḥ pratiyogī ghaṭaḥ? tadabhāvasyeti ced bhavatu| ghaṭābhāvānubhavasya tu ghaṭasmaraṇaṃ heturiti na pratiyogi, kiṃ tvanuyogyeva| nanu svarūpamātraṃ dṛṣṭaṃ veśmādyarthaṃ smaranneva bahirnitaścaitro yadā pṛcchyate kenacit--vayasya, tava gṛhe tadā kimāsīt maitra iti ? sa caitraḥ pratiyogismaraṇavirahāt pūrvamapratipannamaitrābhāvo'pi tatpraśnajanitamaitrasmṛtiḥ kṣaṇaṃ dhyātva tadabhāvamavagamyāha, mitra, tatra nāsīt maitra iti| tadīyamasatīndriyārthasannikarṣe'bhāvabuddhirbhavantī pratyakṣādyatiriktamabhāvākhyaṃ pramāṇa vyavasthāpayatīti| naitat, saṃyuktaviśeṣaṇalakṣaṇena manaḥsannikarṣeṇa smartavyasya smaraṇābhāvaṃ maitrasya gṛhītvā tena liḍgena tadabhāvasya tadānīmanumānāt| tathā hi tadgehaṃ tadā maitrābhāvavat jñānārhasya maitrasyājñāne gehasya jñāyamānatvāt| yad yasya jñānārhasyājñāne jñāyate tat tadabhā vavat| yathā ghaṭabhāvavad bhūtalam| tathā ca geham| tasmāt tathā| na ca yat kadācidānumānikaṃ tenenidrayagamyena na bhavitavyam, pramāṇasaṃplavavyavasthāpanāt| tat saddhiṃ viśeṣaṇabhāvādabhāvasyendriyaprameyateti| saṃyogasamavāyapadaparihāreṇa