Commentary on the Nyāyasūtra 26.p4.42

26.p4.42

trikālavyāpinī jñānaśaktireva jñasvābhāvyaṃ taccākāśādibhyo vyāvṛttaṃ trikālavyāpi svarūpamevātmanaḥ || 41 || nyā. sū. || 3 || 2 || 42 || smṛtihetūnāmayaugapadyādityetatsiṃhāvalokitanyāyena pṛcchatyanantarasūtramavatārayituṃ smṛtihetūnāmiti| tātparyābhidhānapuraḥ saraṃ sūtramavatārayati| smṛtikāraṇānāmiti ( 430 | 1 )| praṇi--bhyaḥ (sūtra. 42)|| bhāṣyaṃ susmūrṣayā manaso dhāraṇamiti| teṣu teṣu viṣayeṣu prasaktastha manasastato nivāraṇamityathaḥ| susmūrṣitaliṅgānucintanaṃ vā sākṣādvā dhāraṇaṃ talliṅge vā prayatna ityarthaḥ| nibandhaḥ khalviti| yathā atraiva pramāṇadayo 'rthā ekagranthopāttā anyonyasmṛtihetavaḥ| ānupūrvyā vā| yathā pramāṇapadārthaṃ smṛtvā prameyaṃ smarati| itarathā vā| yathā nigrahasthānānāṃ pramāṇānāṃ smṛtvā prameyaṃ smarati| nibandhasya vyākhyānāntaramāha| dhāraṇeti| dhāraṇāśākhaṃ jaigīṣavyādiproktaṃ tatkṛtā jñāteṣveva vastuṣu nāḍīcakrahṛtpuṇḍarīkakaṇṭhakūpanāsāgratā lulalāṭabrahmarandhrādiṣu smartavyānāṃ bīja (rūpa) saṃsthānāstrābharaṇabhṛtāṃ ca devatānāmupavikṣepaḥ samāropaḥ tathā tatra devatāḥ samāropitāstāstattadavayavagrahaṇāt smaryanta ityarthaḥ| abhyāsajanitaḥ saṃskāra ātmaguṇo 'trābhyāsaśabdenocyate| tena ādarapratyayāvapi saṃgṛhītau bhavataḥ| tayorapyabhyāsavatsaṃskārādhānadvāreṇaiva smṛtihetutvāt| api ca smṛtikāraṇānāṃ nāsamāveśo vivakṣitaḥ nena saṃskāreṇa smṛtihetūnāṃ sarveṣāmeva praṇidhānādīnāṃ samāveśa eva| nibandhādibhistu yathāyogaṃ samāveśāsamāveśāvūhanīyāviti| ayatrata upalabdhaṃ liṅgaṃ punariti| saṃyogina udāharaṇaṃ dhūmo 'gneriti|