Commentary on the Nyāyasūtra 26.p4.43
Nyāyabhāṣya (complete text) 26.p4.43
- Language
- Sanskrit
26.p4.43
samavāyina udāharaṇaṃ kuḍyādivyavahitāyā goravyavahitapratyakṣaṃ viṣāṇaṃ gavā sahāsti viṣāṇasya samavāye iti samavāyi viṣāṇamuktam| na tu tadgavi samavāyi goreva svāvayave viṣāṇādau samavāyāt| ekārthasamavāyītyasya ekārthasya samavāya ekārthasamavāyaḥ sa yasyāsti sa ekārthasamavāyītyarthaḥ| tadetadudāharaṇaṃ yathā pāṇiḥ pādasyeti| ekasya khalvatrāvayavinaḥ samavāyaḥ pāde ca pāṇau ca tau pāṇipādāvekārthasamavāyavantau tatraikenaikārthasamavāyavatā pratyakṣeṇāpratyakṣa ekaḥ smaryata iti| yadā tvekasminnerthe samavāya ityarthastadā rūpaṃ sparśasyetyudāharaṇam| khābhāvikāvinābhāvayuktaṃ liṅgaṃ sāṅketikaṃ tu cihnamiti viśeṣaḥ| grāmaṇīrnāyakaḥ| yadyapi sarvatra praṇidhānādau sambandhaḥ saṃplavate tathā 'pi praṇidhānādiparihāṇyā sambandhāntare gobalīvardanyāyena sambandhaśabdo vartate| na ca sambandhaśabdena sarvasaṃgrahādanarthakamitarapadopādānamiti vācyam| uktamatra bhāṣyakṛtā 'nyatra vākyalāghavaṃ nādriyāte sūtrakāra iti| śiṣyadhīprasādaścaivaṃ bhavati viśiṣyābhidhānāditi| ānantaryāditi| brāhme hi muhūrte prabodhānantaramutthānaṃ tato mūtraṃ tataḥ śaucaṃ tato sukhaprakṣālanadantadhāvanādīni iti| viyogāditi śokamupalakṣayati| tato 'pi śokaviṣayasya smarati| ekakāryāditi| yathā saptadaśāvarāṇāmṛddhikāmānāmekaṃ satraṃ kāryam| tatraikaṃ yajamānaṃ dṛṣṭvā yajamānāntaraṃ smarati| atiśāyāt yathā brahmacārī upanayanavidyāvinayātiśayotpādakamācāryaṃ smarati| prāptestu yathā prārthako (?) yato 'nena miṣṭamannaṃ prāptaṃ prāptavyaṃ vā tamabhīkṣṇaṃ smarati| icchā snehaḥ|