Verses on Sāṃkhya 1.15
Suvarṇasaptati 1.15
- Language
- Sanskrit
1.15
asti pradhānam | kathaṃ jñāyate | bhinnajātīnāṃ saparimāṇatvāditi | loke'smin ¹yadvastu sakartṛkam | tadvastu parimāṇaparicchinnam | yathā kulālaḥ saparimāṇānmṛtpiṇḍāt paricchinnaparimāṇaṃ ghaṭaṃ kurute | ayaṃ ghaṭo yadi niṣkāraṇaḥ | [tadā] ghaṭaḥ paricchinnaparimāṇo na syāt | ghaṭaśca notpannaḥ syāt | dṛśyate tu ghaṭaḥ paricchinnaparimāṇaḥ | tasmāj jñāyate sakāraṇamiti | yathā tantuniṣpannaṃ paṭādikam | tathā sarvapadārtho'pi | eṣu dharmeṣu (= tattveṣu) mahadādi vyaktamapi paricchinnaparimāṇam | kiṃ [tat] paricchinnaṃ parimāṇam | mahānekaḥ, eko'haṅkāraḥ, pañca tanmātrāṇi², ekādaśendriyāṇi, pañca mahābhūtāni | [evaṃ] vyaktamidaṃ saparimāṇaṃ dṛṣṭamasmābhiḥ | iti sāmānyato dṛṣṭānumānena³ jñāyate pradhānamavaśyamastīti | yadi pradhānamasat, vyaktamidamaparicchinnaparimāṇaṃ syāt | kiñca punarasadbhavet | samasvabhāvatvāditi | yathā candanakhaṇḍaḥ⁴ | tatkhaṇḍeṣu bahuṣvapi candanasvabhāvo'ntata ekaḥ | tathā vyaktamapi | mahadādiṣu vibhinneṣvapi traiguṇyasvabhāva ekaḥ | teṣāmekasvabhāvatvāj jñāyate tat sarvaṃ sakāraṇamiti | ato jñāyate ⁵pradhānamastīti | śakti[taḥ] pravṛtteśceti | ⁶yo yatra śakto bhavati | sa tatra pravartate | yathā kulālo ghaṭaghaṭikā[karaṇa]śakto ghaṭaghaṭikayoḥ pravartate | na paṭādau pravartate | iyaṃ ghaṭikā utpadyamānā śaktimāśritya sidhyati | sā ca śaktirniyamena sāśrayā yaduta kulāśrayā | tathā vyaktamapi | vyaktasyāsti pravṛttiḥ | iyaṃ pravṛttiḥ śaktyā siddhayati | sā ca śaktiḥ sāśrayā | tadāśrayaḥ pradhānam | śakti[taḥ] pravṛtteḥ jñāyate pradhānamastīti | kāraṇakāryavibhāgāditi | loke kāraṇakāryavibhāgaśca
dṛśyate | yathā mṛtpiṇḍaḥ kāraṇam | ghaṭādikaṃ kāryam | ayaṃ ghaṭo jalatailādidhāraṇe samarthaḥ | na tu mṛtpiṇḍaḥ | ayaṃ kāraṇakāryavibhāgaḥ | tantupaṭāvapyevam | tathā mahadādi vyaktamavaśyaṃ kāryam | etatkāryaṃ dṛṣṭvā jānīmo vyatiriktaṃ kāraṇaṃ virūpamastīti | tasmādasti pradhānam | vaiśvarūpyasyāvibhāgāditi | kiñcāsti kāraṇāntaram asti pradhānaṃ vastuta iti jñāpayitum | vaiśvarūpyasyeti | trividho hi loko yaduta pṛthivī antarikṣaṃ dyauriti | pralayakāle sarvo loko'vibhaktaḥ | pañcamahābhūtāni ekādaśendriyāṇi pañcatanmātreṣu vilīya avibhaktāni | yāvanmahān pradhāne vilīya [1249] avibhaktaḥ | idaṃ vyaktamidaṃ pradhānamiti [vivicya] na vaktuṃ śakyate | pralayakāle vyaktasyābhāvātpradhānamapi avidyamānaṃ bhavet | pradhānaṃ yadi nāsti | saṃsāro'pi na bhavet | naitadyujyate | yatastrividhalokasya punassargasamarthaṃ pradhānamasti | ato jānīmaḥ pradhānamastīti | [evaṃ] pañcahetubhyaḥ pradhānaṃ sthāpitam¹ |
para āha | yadi pradhānamasti | [tathāpi] na vyaktaṃ janayituṃ śaknoti | nissahāyatvāt | yathā ekaḥ puruṣaḥ putraṃ janayituṃ na śaknoti | ekastanturna paṭaṃ janayituṃ śaknoti | tathā pradhānamapi | arthayottaramāha |
Linked texts (1)
- Sāṃkhyakārikā — Īśvarakṛṣṇa, Sanskrit