Pramāṇa · Search · About · API

Verses on Sāṃkhya 1

Suvarṇasaptati 1

Language
Sanskrit

Contents

1.1

Ch: vividhaduḥkhābhighātāj jijñāsā tadabhighātake hetau | dṛṣṭe'pārthā2[cet]na, [heto]ranaikāntikānatyantikatvāt || asyā āryāyā3 upodghāta4 ucyate | purā kila maharṣirākāśājātaḥ (brahmasutaḥ ?) svābhāvikadharmajñānavairāgyaiśvaryacaturguṇātmakaḥ kapilo nāma babhūva | andha tamasi majjajjagadidamavalokya [asya] mahākāruṇyamudapādi aho khalu jagad [idam] andhe tamasi vartata iti | [evaṃ] lokaṃ vicintayan ekaṃ brāhmaṇamāsurisagotraṃ varṣasahasrayājinamadrākṣīt | nigūḍhātmā tamupetya vācamevamuvāca bho āsure ramase gṛhasthadharmeṇa iti | imāṃ vācamuktvā antataḥ pratijagāma | bhūyo'pi varṣasahasre pūrṇe pratyāgamya tathaivābhyuvāca | evamukte brāhmaṇo muniṃ pratyuvāca satyaṃ bhagavan rame gṛhasthadharmeṇa iti | tadā maharṣiḥ śrutvaitat punarniṃragāt | sa paścādbhūya abhyupetya [tāmeva] vācamabhyuvāca | brāhmaṇastaṃ pratyāha evameveti | maharṣistu apṛcchat |
pratyakṣaḥ | prathamaḥ, aṣṭāṅgāyurvedoktaḥ śārīraduḥkhasyābhighātakaḥ | dvitīyaḥ, priyāḥ ṣaḍ viṣayā mānasaduḥkhasyābhighātakāḥ | imau hetū pratyakṣāveva | kathaṃ punarjijñāsā | samādhīyate | nāyamartho yujyate¹ | dvividhadoṣasattvāt | jijñāsā na yuktiviruddhā | sa dvividho doṣaśca [hetoḥ] (1) anaikāntikatā (2) anātyantikatā ceti |
para āha | yadi aṣṭāṅgāyurvedādikaṃ doṣadvayayuktatvān na heturalaṃ² duḥkhābhighātāya | caturṣu vedeṣu tu hetvantaramasti | ayaṃ heturekāntikamātyantikañca phalaṃ prāpayati | ato bhavato jijñāsā apārthā | uktaṃ hi vede³ |
apāma somamamṛtā abhūmāganma jyotiravidāma devān | kiṃ nūnamasmān kṛṇavadarātiḥ kimu dhūttiramṛta martyasya || iti |
uttaramāha |

1.2

Ch: dṛṣṭavadānuśravikaḥ aviśuddhikṣayātiśayayuktaḥ | etadvividhahetuviparīta śreyan vyaktāvyaktajñavijñānāt ||
dṛṣṭo heturāyurvedoktaḥ anaikāntikānātyantika[rūpa]doṣayuktaḥ | ānuśraviko hetuḥ upadeśaśravaṇalabdhaḥ brahmaṇa ārabhya [kapila]maharṣiparyantam | ataścatvāro vedā ānuśravikā ucyante | ime vedā api dvidhā duṣṭāḥ yathā
mūrkhaḥ khidyate | tathā svarge'pi uttamavargaṃ dṛṣṭvā hīnavargaḥ khidyate | tasmādatiśayayuktaḥ | ete trayaḥ, pūrva[muktau] dvau, tābhyāṃ saha pañca doṣāḥ iti vedo na[duḥkhāmighātāya] hetuḥ |
para āha | tathā cetko hetuḥ śreyān | uttaramāha | etadvividhahetuviparīta: śreyāniti | yau dvau hetū āyurvedokto vedoktaśca | etadvividhahetuviparīte iṣṭahetau jijñāsā | ayaṃ hetuḥ [1245,c.3] pañcaguṇayuktaḥ | (1) aikāntikaḥ (2) ātyantikaḥ (3) viśuddhaḥ (4) akṣayaḥ^1 (5) samānaḥ iti | tasmāt pūrvadvayādutkṛṣṭaḥ | para āha | ayaṃ hetuḥ kuto labhyate | uttaramāha | ^2vyaktāvyaktajñavijñānāditi | vyaktam, mahānahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi pañca [karme]ndriyāṇi pañca buddhīndriyāṇi manaḥ pañca mahābhūtāni ca | etāni sapta vyakkamityākhyāyante | prakṛtikṛtatvāt | avyaktaṃ pradhānaṃ mūlakāraṇam | jñaḥ puruṣaḥ | etatpañcaviṃśatitattvaprameyajñānāṃ na vṛddhiḥ na kṣayaḥ duḥkhatrayādaikāntikamokṣaśca bhavati | yathoktā mokṣe gāthā^3 |
para āha | kathaṃ mūlaprakṛtivikṛtipuruṣāṇāṃ pravibhāgaḥ | uttaramāha |

1.3

Ch: mūlaprakṛtiravikṛtiḥ mahadādyāḥ prakṛtayo vikṛtayaśca | ṣoḍaśako vikāra eva puruṣo na prakṛtiḥ vikṛtirvā || mūlaprakṛtiḥ sarvajananī | anyasmādanutpattermūlaprakṛtiriti vyapadiśyate | mūlaprakṛtirmahadādīnāṃ janakatvānmūleti nāma labhate | avikṛtiḥ anyasmādanutpatteḥ | mahānahaṅkāraḥ pañca tanmātrāṇi, etāni sapta prakṛtayo vikṛtayaśca | mahān mūlaprakṛtita utpanna iti vikṛtiḥ | ahaṅkāraṃ janayatīti prakṛtiḥ | ahaṅkāro mahata utpanna iti vikṛtiḥ | pañca tanmātrāṇi¹ janayatīti prakṛtiḥ | pañca tanmātrāṇi ahaṅkārādutpannāni iti vikṛtayaḥ | mahābhūtāni ²indriyāṇi ca utpādayantīti prakṛtayaḥ | [tatra] śabdatanmātramākāśaṃ śrotrendriyañca janayatīti prakṛtiḥ yāvadgandhatanmātraṃ pṛthivīṃ ghrāṇendriyañca janayatīti | evaṃ saptāpi prakṛtayo vikṛtayaśca | ṣoḍaśako vikāra eveti | ākāśādipañcamahābhūtāni śrotrādipañca [buddhī]ndriyāṇi jihvādipañcakarmendriyāṇi manaśca itīme ṣoḍaśa dharmā anyasmādevotpannatvād anyānutpādakatvācca vikāra eva | puruṣo na prakṛtirvikṛtirveti | puruṣo'tra ātmā ucyate | jñānātmakatvāt | sa ātmā notpādako nānyasmādutpannaḥ | pūrvalakṣyādbhinna iti na prakṛtirna vikṛtiḥ |
para āha | ime [vyaktāvyaktajñāḥ] trayaḥ padārthāḥ kena pramāṇena jñāpyante | loke pramāṇaṃ hi [prameya]jñāpanasamartham | yathā tulāhastādīni dīrghaṃ hrasvaṃ guru laghu vā jñāpayanti | uttaramāha |

1.4

Ch: dṛṣṭamanumānamāptavacanañca sarvaprameyāni jñāpayanti | ataḥ pramāṇaṃ trividhamiṣṭaṃ¹ prameyasiddhiḥ pramāṇāt [hi] || asmin [1246] śāstre trividhaṃ pramāṇaṃ sthāpitam | (1) dṛṣṭam (2) anumānam (3) āptavacanañceti | dṛṣṭaṃ pramāṇam indriyaviṣayābhyāmutpannaṃ [yad] etaj jñānamaprakāśitamavyabhi²cāri asandigdhaṃ³ñca; idamucyate dṛṣṭaṃ pramāṇam | anumānaṃ pramāṇaṃ dṛṣṭapūrvakam⁵ | taccitravidhaṃ (1) pūrvavat (2) śeṣavat (3) sāmānyato dṛṣṭamiti | yo'yamarthaḥ pratyakṣānumānapramāṇābhyāṃ nādhigamyate | āptavacanena punarayamadhigamyate | yathā svargaḥ uttarāvatī(?) | [ayamarthaḥ] pratyakṣānumānābhyāṃ
nādhigamyate | āptavacanena punaradhigamyate | āptavacanaṃ yathoktaṃ gāthāyām | āgamo hyāptavacanamāptaṃ doṣakṣayā[dviduḥ] | kṣīṇadoṣo'nṛtaṃ vākyaṃ na brūyāddhetvasambhavāt || iti | sarvaprameyāni jñāpayanti iti | yadavaśiṣṭaṃ pramāṇamavaśiṣṭaṃ prameyañca ; [etatsarvam] asmāt trividhāt pramāṇānna bahirbhavati | upamānādi ṣaṭpramāṇānāmāptavacane'ntarbhāvāt | prameyasiddhiḥ pramāṇāddhīti | pramayaiḥ pañcaviṃśatipadārthaiḥ sarvasaṅgrahāt | siddhiḥ etatpañcaviṃśati[padārtha]vittiḥ | kathaṃ te prameyamiti nāma labhante | pramāṇasya gocaratvāt prameyamiti siddhyati | pratyakṣānumānāptavacanaiḥ saṃkṣepeṇa siddhāstrayaḥ [vyaktāvyaktajñāḥ padārthāḥ] pañcaviṃśatidhā tu vistṛtāḥ |
para āha | uktāni trividhapramāṇāni | kiṃ pramāṇalakṣaṇam | uttaramāha |

1.5

prativiṣayādhyavasāyo dṛṣṭamiti | śrotraṃ śabde'dhyavasāyaṃ janayati | yāvad ghrāṇaṃ gandhe'dhyavasāyaṃ janayati | adhyavasāyakameva, na tu jñāpakam ; idamucyate dṛṣṭaṃ pramāṇam | anumānaṃ trividhaṃ jñātamiti | (1) pūrvavat (2) śeṣavat (3) sāmānyato dṛṣṭamiti | etattatrividhaṃ jñānaṃ dṛṣṭapramāṇahetukamiti trividhasya prameyasya trividhasyādhvanaśca vibhedanakṣamam, idmanumānamucyate | yathā kaścit kṛṣṇameghaṃ dṛṣṭvā jānīyād vṛṣṭiravaśyaṃ [bhaviṣyati] iti | yathā nadyāṃ pūrṇaṃ nūtanaṃ
paṅkilaṃ jalaṃ dṛṣṭvā jānīyādavaśyamupari vṛṣṭirabhūditi | yathā vā pāṭalipure āmrataruṃ puṣpitaṃ dṛṣṭvā kosaladeśe'pyevamiti jānīyāt | liṅgaliṅgipūrvakamiti | liṅgaṃ liṅgi¹nā saṃyuktaṃ na tu viyuktam | liṅgadarśanādanumitiḥ sādhyate | āptaśrutirāptavacanamucyate iti | yathā brahmaṇā manunā ca uktāścatvāro vedā dharmaśāstrañca |
para āha | trividhamanumānamuktam | [tat] kena pramāṇena kasya prameyasya si²ddhir budhyate | uttaramāha |

1.6

sāmānyato dṛṣṭeti | yadidamanumānapramāṇe sāmānyato dṛṣṭaṃ pramāṇamuktam | [yau] prakṛtipuruṣau, imau viṣayāvatīndriyatvātsāmānyato dṛṣṭaṃ pramāṇaṃ sādhayati | mahadādikāryāṇi⁴ (1) sukhaṃ (2) duḥkhaṃ (3) mohaśceti triguṇayuktāni | ime kāryaguṇāḥ | vinā pradhānaguṇān kāryaguṇā na siddhayanti | ataḥ kāryaguṇena pradhānamanumīyate | tasmātprakṛtiḥ sāmānyato dṛṣṭānumānena siddhā | puruṣeṇa ekāntato vartitavyam | mahadādivikārāṇāṃ parārthatvāt | ataḥ puruṣo'pi sāmānyato dṛṣṭānumānena siddhaḥ | yadi dṛṣṭānumānābhyāṃ kaścidartho'siddhaḥ | tadā [taduttha]jñānabahirbhūtatvād āptavacanenādhyavasīyate | yathā śakro devendra uttarāvatī[?] ityādi |

1.7

loke vastutaḥ satāṃ vastunāmattidūrādanupalabdhiḥ | yathā tīrā1ntarapatitānāmanupalabdhiḥ | sāmīpyādanupalabdhiḥ | yathā akṣigatasya vastuna agrahaḥ | indriyaghātādanupalabdhiḥ | yathā badhirāndhau śabdarūpe nopalabhete | mano'navasthānādanupalabdhiḥ | yathā anyālambanacittaḥ [purovartinaṃ] viṣayaṃ nopalabhate | saukṣmyādanupalabdhiḥ | yathā dhūmoṣmaluṭinīhāra[paramāṇavaḥ] gaganagatāḥ sūkṣmā nopalabhyante | vyavadhānādanupalabdhiḥ | yathā kuḍyena vyavahitaṃ vastu nopalabhyate | abhibhavādanupalabdhiḥ | yathā sūryodgame nakṣatraṃ candraśca na prakāśate | samānābhihārādanupalabdhiḥ | yathā māṣarāśigataṃ māṣadhānyaṃ samajātīyaṃ, durjñānam | evamaṣṭadhā satāṃ vastunāmanupalabdhiḥ | asatāmapi vastūnāṃ caturdhā anupalabdhiḥ | (1) prāgabhāvādanupalabdhiḥ | yathā mṛdā bhājanaṃ [yadā] na kṛtam, tadā bhājanaṃ nopalabhyate | (2) pradhvaṃsābhāvādanupalabdhiḥ | yathā ghaṭo dhvasto na punarupalabhyate | (3) itaretarābhāvādanupalabdhiḥ | yathā gavi aśva[tvaṃ] na dṛśyate, aśve go[tvaṃ] na dṛśyate | (4) atyantābhāvādanupalabdhiḥ | yathā anīśvarasya dve śirasī trayo bāhavaḥ | evaṃ dvādaśavidhāḥ satāmasatāñcānupalabdhayaḥ | tasmād yaduktaṃ bhavatā prakṛtipuruṣau na staḥ, anupalabdhatvād iti | etanna yujyate |
para āha | yadi prakṛtipuruṣau nopalabhyeta | dvādaśānāṃ madhye kena nopalabhyete | samādhīyate | ekasmātkāraṇānnopalabhyete | kimekaṃ kāraṇam | āryayā pradarśayati |

1.8

Ch: prakṛtiḥ saukṣmyānnopalabhyate, na kāraṇamupalabdhamasad iti | mahadādi tasya kāryaṃ prakṛtivirūpaṃ sarūpañca ||
prakṛtiḥ saukṣmyānnopalabhyate, na ²kāraṇamupalabdhamasaditi | iti | pradhānaṃ sadaiva nopalabhyate | saukṣmyād [1:49, c. 3] yathā dhūmādi[paramāṇavaḥ] saukṣmyānnopalabhyante | tathā pradhānamapi | na tu dvitīyaṃ śiraḥ tṛtīyo bāhurivātyantamasattvānnaprivateopalabhyate | para āha | yadi nopalabhyate | kathaṃ tarhi jñāyate astīti | ucyate | kāryaṃ pratītya svakāraṇaṃ dṛśyate | kāryaṃ pradhānakṛtamiti sāmānyato dṛṣṭānumānātpradhānamastīti jñāyate | para āha | kiṃ tatkāryam | ucyate | mahadādi tasya kāryam | pradhānānmahānutpadyate | mahata ahaṅkāraḥ | ahaṅkārātpañcatanmātrāṇi | pañcatanmātrebhyaḥ ṣoḍaśa [vikārā] utpadyante | mahadādi kāryaṃ triguṇaṃ dṛśyate | ataḥ pradhānaṃ triguṇamiti jñāyate | prakṛtivirūpaṃ sarūpañceti | kāryaṃ dvividhaṃ (1) prakṛtivirūpaṃ (2) prakṛtisarūpañceti | yathā ekasya dvau sutāvutpannau | ekaḥ pitṛsarūpaḥ aparastu [pitṛ] virūpaḥ | [evaṃ] etatkāraṇaṃ kāryaṃ prakṛtisarūpaṃ virūpañca | iti paścādvistareṇa vakṣyate | īdṛśaṃ kāryamasmin śāstre |
atra pṛcchāmaḥ | yadi śiṣyā niyo³jyāḥ, kiṃ pradhānādau [kāryaṃ] sat, utāsat ahosvit saccāsaca | kathamevam | ācāryāṇāṃ pratipattivaiṣamyāt | kecidācāryā vadanti mṛtpiṇḍādau ghaṭādi kāryamasti | iti | vaiśeṣikā vadanti kāryaṃ prāgasat paścāt saṃbhavati | iti | śākyaiḥ punaruktaṃ mṛtpiṇḍe ghaṭo naivāsti na ca nāsti | iti | ebhistribhi [stredhā] uktatvāt | samādhīyate | prathamaṃ śākyamataṃ khaṇḍayāmaḥ | paścādvaiśeṣika [mataṃ] khaṇḍayāmaḥ | yadāhuḥ śākyāḥ na san na cāsanciti |
(tripiṭaka uktam² | ayaṃ kalpo na yuktaḥ | kutaḥ | śākyānāmetadvādāsambhavāt | yadā te vadanti na sannīti | [tadā] nāsadvādaḥ | [yadā] vadanti na cāsanniti | [tadā] na sadvādaḥ | sadasadvādamuktatvāt khaṇḍanaṃ na siddham |)

1.9

Ch: asadakaraṇād avaśyamupādānagrahaṇāt sarvasaṃbhavābhāvāt | śaktasya śakyakaraṇāt kāraṇamanusṛtya kāryabhāvāt satkāryamucyate ||
(1) asadakaraṇāditi | loke hi asataḥ karaṇaṃ na siddhayati | yathā sikatābhyastailam | sataḥ karaṇaṃ śakyate | yathā tilapīḍanena tailodgamaḥ | yadi kārya-
[1247] manna nāsti | tato nodbhavot | paśyāmaḥ khalu mahadādi pradhānājjātam¹ | ato jñāyate pradhāne mahadādyastīti | (2) avaśyamupādānagrahaṇāditi | yadi kaścitkārthaṃ prārthayate | avaśyaṃ tannimittamupādatte yathā kaścinmanyate śvo mama gṛhe brāhmaṇā bhoktāraḥ | ato'dya payo gṛhṇāmīti² | yadi payasi dadhi na syāt | kuto na jalaṃ gṛhṇāti | kāryārthinā upādanagrahaṇāj jñāyate pradhāne mahānastīti | (3) sarvasaṃbhavābhāvāditi | yadi kāraṇe kāryaṃ nāsti | tadā sarvaṃ sarvamutpādayet | tṛṇapāṣāṇavālukādīni suvarṇarajatādīnyutpādayeyuḥ | etattāryāsambhavāj jñāyate hetau kāryamastīti | (4) śaktasya śakyakaraṇāditi | yathāṃ kulālaḥ sajjopakaraṇo mṛtpiṇḍād [śakyaṃ] ghaṭaśarāvādi racayati | na tu tṛṇavṛkṣādibhyo ghaṭaṃ śarāvaṃ ³vā | iti pradhānaṃ śakta karoti mahadādi | ataḥ pradhāne mahadādyastīti jñāyate | (5) ⁴kāraṇamanusṛtya kāryabhāvāditi | yajjātīyaṃ kāraṇaṃ kāryamapi evaṃjātīyakam | ⁵yathā yavāṅkuro'vaśyaṃ yavajātimanusarati | yadyasatkāryam | tadāvaśyaṃ kāryaṃ kāraṇavirūpaṃ syāt | tathā sati yavānmāṣādyaṅkuraḥ siddhūyet | evamasaṃbhavāj jñāyate satkāryam | vaiśeṣikādayo vadanti kāraṇe kāryaṃ nāstīti | etanna yujyate | ato jñāyate kāraṇe kāryaṃ niyatamiti |
antarāpraśnaṃ parisamāpya pūrvoktārthaḥ punaḥ prastūyate prakṛtivirūpamiti | vairupyaṃ navavidham |

1.10

Ch. hetumadanityamanekamavyāpi sakriyaṃ liṅgam | sāvayavamāśritaṃ paratantraṃ vyaktam [evaṃ] prakṛtivibhinnam ||
na tathā pradhānam | anyenānutpannatvāt | (9) paratantramiti | mahadādeḥ pradhānādutpannasya kāryasyāsvatantratvāt | yathā pitari jīvati putro na svatantraḥ | na tathā pradhānam | kāraṇasya paratantratvābhāvāt¹| anena navavidhena kāraṇena vyaktāvyaktayovaiṣamyād virūpamityuktam |
vairūpyamabhidhāya sārūpyamidānīmucyate | prakṛtisarūpamityāryayā pradarśayati |

1.11

Ch: triguṇamaviveki .... .... .... | [evaṃ] pradhānaṃ vyaktañca sarūpam, pumān sārūpyavairūpyaviparīta: ||
sārūpyaṃ ṣaḍvidham | [tatra] prathamaṃ triguṇamiti | vyaktaṃ triguṇam | vyaktamiti yaduta mahānahaṅkāro yāvatpañcamahābhūtāni | etattayodaśavidhaṃ sarvaṃ ²sattvarajastamorūpatriguṇam | vyaktasya triguṇatvād avyaktaṃ triguṇamiti jñāyate | kāryasya kāraṇāvyatiriktatvāt | yathā kṛṣṇatantubhyaḥ kṛṣṇapaṭaḥ | kāryakāraṇayoḥ sarūpatvād vyaktaṃ triguṇaṃ jñāyate | vyaktasya ca pradhānakṛtatvāt pradhānaṃ triguṇam iti vyaktāvyaktayoḥ sārūpyamuktam | (2) avivekīti | vyaktaṃ guṇā iti vivektuṃ na pāryate | yathā gauraśvaśvānekātmakau | na tathā guṇā vyaktañca³ | pradhānaṃ triguṇamapyevaṃ samānamaviveki iti vyaktamavyaktañca sarūpam | (3) viṣaya iti | mahadādi vyaktaṃ puruṣasyopabhogyatvād viṣaya ityucyate | pradhānamapi tathā | puruṣasyopabhogyatvāt | (4) sāmānyamiti | mahadādi vyaktaṃ [1247, c. 3] sarvapuruṣāṇāṃ sādhāraṇopayogi | yathā⁴ ekasyā dāsyā bahavaḥ prabhavaḥ santi | [sarveṣāṃ] sādhāraṇyena niyojyatvāt | tathā pradhānamapi sarva-
puruṣāṇāṃ sādhāraṇopayogi | tasmāduktaṃ sarūpamiti | (5) acetanamiti | mahadādi vyaktaṃ sukhaduḥkhamohabhedānna vijānāti | jñānasya puruṣamātralabdhatvāt | puruṣavyatiriktā dharmā acetanāḥ | tathā pradhānamapi | vyaktamavyaktañca samamacetanam | tayorbhāvaḥ sarūpaḥ | (16) prasavadharmi [evaṃ] pradhānaṃ vyaktañca sarūpamiti | mahānahaṅkāraṃ prasūte | ahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi prasūte | yāvatpañcamahābhūtāni | pradhānaṃ mahāntaṃ prasūte iti vyaktāvyaktayoḥ sārūpyam | pumān sārūpyavaiScalarūpyaviparīta ²iti | vyaktāvyaktayoḥ ṣaḍvidhaṃ sārūpyamasti | puruṣasya naitatsārūpyamasti | tasmātsārūpyaviparītastasmātsārūpyaviparīta: vairūpyaviparītaśceti | vyaktāvyaktayornavavidhaṃ vairūpya[mukta]m | tatrāṣṭavidhaviparīta: pumān | ata uktaṃ vairūpyaviparīta iti | puruṣāṇāmanekatvān na pradhānasārūpyam |
para āha | vyaktamavyaktañca triguṇamuktam | ime trayo guṇāḥ kimātmakāḥ | āryyā uttarayati |

1.12

prītyaprītiviṣādātmakā iti | sattvaṃ rajastama itīme trayo guṇāḥ | prītiḥ sattvasyātmā | rajaso'prītirātmā | tamaso viṣād ātmā | iti trayaḥ svabhāvā dṛśyante | prakāśapravṛttiniyamārthā iti | kiṃ kurvanti ime trayo guṇāḥ | ādyaḥ prakāśaṃ prabhāṃ kartuṃ samarthaḥ | madhyamastu jananaṃ pravṛttiṃ kartuṃ samarthaḥ | antimaḥ niyamaṃ bandhaṃ kartuṃ samarthaḥ | idaṃ triguṇānvayaṃ kāryam | anyonyābhibhavāśrayajananamithunavṛttayaśca triguṇadharmā iti | ke dharmāstriguṇasya | teṣāṃ dharmāḥ pañcavidhāḥ | (1) anyonyābhibhaveti | sattvamutkaṭañced rajastamasī abhibhavati | yathā mahān sūryaraśmiścandranakṣatrādīnabhibhavati | raja utkaṭañcet sattvatamasī abhibhavati | yathā prakāśamānaḥ sūryaraśmiḥ nakṣatrāṇi candrañcābhibhavati | tama utkaṭañced rajassattve abhibhavati | yathā sūryasya mahatā prakāśena nakṣatrāṇāṃ candrasya ca prakāśo na dṛśyate | (2) anyonyāśrayeti | ime guṇāḥ parasparāśrayāḥ¹ sarvakāryakaraṇasamarthāḥ | yathā tridaṇḍī parasparāśrayā ²kuṇḍikādīnavaṣṭabhnāti | (3) anyonyajananeti | kadācitsattvaṃ rajastamasī janayati | kadācid rajassattvatamasī janayati | kadācittamo rajassattve janayati | yathā trayaḥ puruṣāḥ parasparamāśrayanto yugapadekamarthaṃ kurvanti | tathā mahadādisthā guṇāḥ parasparamāśrayantaḥ saṃhatya jananamaraṇe kurvanti | (4) anyonyamithuneti | sattvaṃ[1248] kadācidrajasā mithunaṃ, kadācit tamasā mithunam | rajaḥ kadācitsattvena mithunaṃ, kadācit tamasā mithunam | evaṃ tamo'pi kadācitsattvena mithunaṃ, kadācidrajasā mithunam | yathoktā gāthā vyā³samaharṣiṇā | rajaso mithunaṃ sattvaṃ sattvasya mithunam rajaḥ | ubhayoḥ sattvarajasormithunaṃ tama ucyate || iti |
(5) ¹anyonyavṛttīti | ime trayo guṇāḥ anyonyamarthaṃ kurvanti | yathā rājakulastrī supriyarūpaśīlā | ayaṃ sattvaguṇa ucyate | etatstvapariṇataṃ rūpaṃ bharturbandhośca prītiṃ karoti | idaṃ svārthakaraṇamucyate | [saiva] sarvāsāṃ sapatnīnāṃ śokaṃ janayati | idamanyārthakaraṇamucyate | anyeṣāṃ viṣādamapi janayati | yathā dāsyādayaḥ sadā tatparicaryākhinnā mocanamalabhamānā viṣādāviṣṭacittā bhavanti | idamucyate anyārthajananam | idameva sattvaguṇasya svaparārthakaṇamucyate | rajaḥ svaparārthaṃ janayati | yathā kaściccoro rājakulastriyaṃ badhnāti | tadā rājavaṃśyo 'śvārūḍho daṇḍaṃ gṛhītvā āgamya paritrāyate | rājavaṃśyo rajaḥpariṇataḥ | rājavaṃśyo bhayagocaro'pi striyaḥ ahaṃ mocanaṃ lapsye ityānandaṃ janayati | idamanyārthajananamucyate | corasya nigrahāt śokaṃ janayati | idamucyate svārthajananam | anye corā rājadarśanāt sthāṇuvanna calanti | idamucyate'nyeṣāṃ mohajananam | rajaḥ svaparārthaṃ janayatītyuktam | tamaḥ svaparārthaṃ janayati | yathā mahān ghanaḥ kṛṣṇameghaḥ vidyudādīnārabhate | meghastamaḥpariṇataḥ | sarve kṛṣīvalā dhā²nyopajīvino modante | idamucyate'nyārthajananam | mohamapi janayati | yathā kācidyuvatiḥ bhartṛviyuktā imaṃ meghaṃ vidyutañca dṛṣṭvā khidyate bhartā na pratinivṛtta iti | striyo mohaṃ janayati [megha] itīdamucyate svārthajananam | śokamapi janayati | yathā vaṇijaḥ pathi vartamānāḥ saṃklinnā bhāravahanāsārthā khinnahṛdayā bhavanti | idamucyate'nyārthajananam | evaṃ pañcavidhāstriguṇānvayā dharmāḥ |
kiñcāsti guṇānāṃ lakṣaṇam |

1.13

sattvaṃ laghuprakāśakalakṣaṇamiṣṭamiti | laghu sūkṣmam | prakāśakaṃ pradīpakam | tat sattvamākhyātam | sattvamutkaṭaścet sarvāṇīndriyāṇi laghūni mṛdūni viṣayagrahaṇasamarthāni bhavanti | tadā mantavyaṃ sattvamutkaṭamiti | raja upaṣṭambhakacalalakṣaṇamiṣṭamiti | upaṣṭambhakamunmanaḥ anyāvigaṇayitṛ | yathā mattagajaḥ kalahaṃ mṛgayamāṇaḥ dviṣantaṃ gajamāgataṃ sthagayate | raja utkaṭaścet tadā manuṣyaḥ [1248 c.2] sadā kalahaṃ mṛgayate | sadā calacitta ekatrāvasthānāsaparthaśca bhavati | tadā mantavyaṃ rajoguṇa utkaṭa iti | tamo guruvaraṇakalakṣaṇamiṣṭamiti | tamoguṇo yadyutkaṭaḥ, [tadā] sarvaśarīraṃ guru | indriyāṇi [tamo] vṛtatvād viṣayagrahaṇāsamarthāni | tadā mantavyaṃ tamo guṇa utkaṭa iti | para āha | yadi guṇāḥ parasparaviruddhāḥ dviṣṭakulavat | kathamekāṃ vṛttiṃ kurvanti | ucyate | satyamevaṃ guṇāḥ parasparaviruddhāḥ | [tathāpi] ekapuruṣatantrasyāsvatantratvād yugapadekāṃ vṛttiṃ labhante | yathā pradīpārthaṃ mitho viruddhānāṃ saṃyogaḥ | pradīpārthaṃ hi tayaḥ padārthā [mitho viruddhā api] saṃyujyante | tailavartikayorviruddhaḥ agniḥ | tailamapi agnivartikayorviruddham | evamapi mitho viruddhāḥ padārthāḥ puruṣārthaṃ vṛttiṃ kurvanti | tathā trayo guṇā api viruddhasvabhāvatve'pi vṛttiṃ kurvanti |
para āha | 2ṣaṭ sārūpyāṇi pūrvamuktāni | [tatra] ekavidhamupalabdhaṃ mayā | avaśiṣṭāni pañca nopalabdhāni | traiguṇyaṃ sādhitam | avaśiṣṭāni pañcāpi sādhayitavyāni | āryayottaramāha |

1.14

avivekyādiḥ siddha iti | avivekyādayaḥ pañca dharmā yathāpūrvamuktā vyakte siddhāḥ pradhāne'pi sidhyanti | tataḥ siddhatvātkāryasya | guṇādviparyayābhāvāditi | amī avivekyādayaḥ pañcadharmā vyakte siddhatvāt pradhāne'vaśyaṃ santīti jñāyate | kathamevam | traiguṇyāt | apṛthaksthāyi traiguṇyañcet | [tadā] mitho'vivekīti jñāyate | yadyaviveki, tadā viṣaya iti jñeyam | yadi viṣaya ityucyate | tadā sāmānyaṃ jñeyam | yadi sāmānyaṃ svīkriyate, tataḥ acetanaṃ jñāyate | yadi viṣayaḥ, yadi sāmānyam, yadi cācetanam | tataḥ prasavadharmi jñāyate | yadi jñāyate ime ṣaḍ dharmā vyakte santīti | tadā te ṣaḍ dharmāḥ pradhāne'pi santīti jñāyate | kathamevaṃ jñāyate | 2viparyaye'bhāvāt | mūlaprakṛtivivarjitañcet tadā kāryaṃ ṣaḍdharmaṃ na syāt | yathā tantutiraskṛta[ñcet], tadā nāsti paṭo vyatiriktaḥ | yatraiva paṭastatraiva tantavaḥ | tantupaṭau hyaviviktau | kāryaṃ kāraṇādhīnam | kāryakāraṇe ca na vivikte | kāryaguṇaḥ kāraṇaguṇamanusarati [ato]'vyaktaṃ siddhamiti | loke'smin sarve kāryaguṇā niyamena kāraṇaguṇamanusaranti | yathā kṛṣṇatantukṛtaḥ paṭaḥ | sa hi niyamena tantukārṣṇyamanusarati | tathā vyaktādyapi traiguṇyāt pañcadharmaṃ siddham | kāryasya ṣaḍdharmatvāj jñāyate'vyakte'pi ṣaḍ dharmāḥ santīti |
para āha | loke yadi vastu nopalabhyate | tadā tadvastu asadiṣyate | yathā dvitīyaṃ śiraḥ | [1248, c.3] tathā prakṛtirapi nopalabhyate | kathaṃ jñāyate sāstīti | ucyate | himavato bhārastatparimāṇañca na jñāyate | nahi vaktuṃ śakyate parimāṇaṃ nāstīti | tathā prakṛtirapi | kena hetunā jñātuṃ śakyate astīti |

1.15

asti pradhānam | kathaṃ jñāyate | bhinnajātīnāṃ saparimāṇatvāditi | loke'smin ¹yadvastu sakartṛkam | tadvastu parimāṇaparicchinnam | yathā kulālaḥ saparimāṇānmṛtpiṇḍāt paricchinnaparimāṇaṃ ghaṭaṃ kurute | ayaṃ ghaṭo yadi niṣkāraṇaḥ | [tadā] ghaṭaḥ paricchinnaparimāṇo na syāt | ghaṭaśca notpannaḥ syāt | dṛśyate tu ghaṭaḥ paricchinnaparimāṇaḥ | tasmāj jñāyate sakāraṇamiti | yathā tantuniṣpannaṃ paṭādikam | tathā sarvapadārtho'pi | eṣu dharmeṣu (= tattveṣu) mahadādi vyaktamapi paricchinnaparimāṇam | kiṃ [tat] paricchinnaṃ parimāṇam | mahānekaḥ, eko'haṅkāraḥ, pañca tanmātrāṇi², ekādaśendriyāṇi, pañca mahābhūtāni | [evaṃ] vyaktamidaṃ saparimāṇaṃ dṛṣṭamasmābhiḥ | iti sāmānyato dṛṣṭānumānena³ jñāyate pradhānamavaśyamastīti | yadi pradhānamasat, vyaktamidamaparicchinnaparimāṇaṃ syāt | kiñca punarasadbhavet | samasvabhāvatvāditi | yathā candanakhaṇḍaḥ⁴ | tatkhaṇḍeṣu bahuṣvapi candanasvabhāvo'ntata ekaḥ | tathā vyaktamapi | mahadādiṣu vibhinneṣvapi traiguṇyasvabhāva ekaḥ | teṣāmekasvabhāvatvāj jñāyate tat sarvaṃ sakāraṇamiti | ato jñāyate ⁵pradhānamastīti | śakti[taḥ] pravṛtteśceti | ⁶yo yatra śakto bhavati | sa tatra pravartate | yathā kulālo ghaṭaghaṭikā[karaṇa]śakto ghaṭaghaṭikayoḥ pravartate | na paṭādau pravartate | iyaṃ ghaṭikā utpadyamānā śaktimāśritya sidhyati | sā ca śaktirniyamena sāśrayā yaduta kulāśrayā | tathā vyaktamapi | vyaktasyāsti pravṛttiḥ | iyaṃ pravṛttiḥ śaktyā siddhayati | sā ca śaktiḥ sāśrayā | tadāśrayaḥ pradhānam | śakti[taḥ] pravṛtteḥ jñāyate pradhānamastīti | kāraṇakāryavibhāgāditi | loke kāraṇakāryavibhāgaśca
dṛśyate | yathā mṛtpiṇḍaḥ kāraṇam | ghaṭādikaṃ kāryam | ayaṃ ghaṭo jalatailādidhāraṇe samarthaḥ | na tu mṛtpiṇḍaḥ | ayaṃ kāraṇakāryavibhāgaḥ | tantupaṭāvapyevam | tathā mahadādi vyaktamavaśyaṃ kāryam | etatkāryaṃ dṛṣṭvā jānīmo vyatiriktaṃ kāraṇaṃ virūpamastīti | tasmādasti pradhānam | vaiśvarūpyasyāvibhāgāditi | kiñcāsti kāraṇāntaram asti pradhānaṃ vastuta iti jñāpayitum | vaiśvarūpyasyeti | trividho hi loko yaduta pṛthivī antarikṣaṃ dyauriti | pralayakāle sarvo loko'vibhaktaḥ | pañcamahābhūtāni ekādaśendriyāṇi pañcatanmātreṣu vilīya avibhaktāni | yāvanmahān pradhāne vilīya [1249] avibhaktaḥ | idaṃ vyaktamidaṃ pradhānamiti [vivicya] na vaktuṃ śakyate | pralayakāle vyaktasyābhāvātpradhānamapi avidyamānaṃ bhavet | pradhānaṃ yadi nāsti | saṃsāro'pi na bhavet | naitadyujyate | yatastrividhalokasya punassargasamarthaṃ pradhānamasti | ato jānīmaḥ pradhānamastīti | [evaṃ] pañcahetubhyaḥ pradhānaṃ sthāpitam¹ |
para āha | yadi pradhānamasti | [tathāpi] na vyaktaṃ janayituṃ śaknoti | nissahāyatvāt | yathā ekaḥ puruṣaḥ putraṃ janayituṃ na śaknoti | ekastanturna paṭaṃ janayituṃ śaknoti | tathā pradhānamapi | arthayottaramāha |

1.16

Ch: avyaktaṃ vyaktajananakāraṇam , trayo guṇāḥ samuditā vyaktaṃ janayanti | pariṇāmataḥ salilavat pratipratiguṇaviśeṣāt ||
avyaktaṃ vyaktajananakāraṇamiti | pradhānaṃ triguṇayuktatvād vyaktaṃ janayituṃ śaknotītyarthaḥ | pradhānasyeme guṇā na santi [cet] | tadā bhavaduktaṃ satyaṃ syāt |
[na samaḥ] | ekasmātpradhānādutpannasya [api] triguṇavaiṣamyāt | divi sattvaṃ viśālam | ato devāḥ sadā sukhamanubhavanti | manuṣyeṣu rajo viśālam | ato manuṣyāḥ bahu duḥkhamanubhavanti | tiryaggateṣu tamo viśālam | atastiryagādayaḥ sadā mūḍhāḥ | āsu gatiṣu sarvatra guṇāḥ sadā saṃyuktāḥ | autkaṭyānautkaṭyābhyāṃ tathā viśeṣaḥ | evamekaṃ pradhānaṃ trīn lokāñjanayati | vi[1249, c. 2]guṇavaiṣamyāttu tāratamyam |
pradhānamavasitam | athedānīṃ puruṣaṃ vyākhyāsyāmaḥ | puruṣaḥ pradhānavatsūkṣmaḥ | kathaṃ jānīmaḥ puruṣo'stīti prakāśayitumimāmāryāmāha |

1.17

Ch: saṅghātaparārthatvāt triguṇaviparyayādadhiṣṭhānāt | bhoktṛbhāvātkaivalya[ārtha pravṛtte]śca [itīme] pañca hetavaḥ sādhayanti puruṣo'stīti ||
(1) saṅghātaparārthatvāditi | yathā vyaktāvyaktajña[vijñānā]n mokṣo labhyate tathā prathamārthāyamuktam | kiñca pradhānavyaktasādhanāni pañca hetavaḥ samyak pratipāditāḥ | atha puruṣo'tisūkṣmaḥ sādhayitavyaḥ | asti puruṣaḥ saṅghātaparārthatvāt | loke hi vayaṃ paśyāmaḥ sarvaḥ saṅghātaḥ parārtha iti | yathā śayanāsanādayaḥ 1 saṅghātā na svārthāḥ avaśyaṃ parārthāḥ kalpitāḥ | astyanya upabhojakaḥ | tadarthā gṛhādisaṅghātāścaivam | tathā mahadādyapi | pañcabhūtasaṅghāto deha ākhyāyate | ayaṃ deho na svārthaḥ | [kintu] ekāntataḥ parārtho'dhyavasīyate | puruṣa eva paraḥ | ato jānīmo'stipuruṣa iti | (2) triguṇaviparyayāditi | pradhānavyaktayoḥ ṣaḍvidhaṃ sārūpyamuktaṃ pūrvamāryāyām | [yathā]
etaṣṭkaviparyayāducyate'sti puruṣa iti | (3) adhiṣṭhānāditi | yadi dehamamaṃ puruṣo'dhitiṣṭhati | tadā dehaśceṣṭate | yadi nāsti dehasyādhiṣṭhātā puruṣaḥ | tadā na ceṣṭate | yathoktaṃ ṣaṣṭivargatantre² | puruṣādhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ vyaktaṃ janayati | iti | tasmājjānīmo'sti puruṣa iti | (4) bhoktṛbhāvāditi | yathā loke ṣaḍsaṃ pānaṃ bhojanaṃ ca dṛṣṭvā jñāyate astyanyo bhokteti | tathā mahadādi dṛṣṭvā jñāyate'vaśyamanyena bhoktrā bhavitavyaṃ yasya bhojana[mida]m | tasmājjānīmo 'sti puruṣa iti | (5) ³kaivalya[rthaṃ pravṛtte]śceti | yadi dehamātramasti | āryajanopadiṣṭo mokṣopāyo nirarthaka eva syāt | yathā purā kaścidṛṣirbrāhmaṇānupagamyaivamuvāca |
yadyātmā nāsti | kaivalyaṃ na vartate | asmādāptāgamātpuruṣo niyatamastīti jānīmaḥ | imān pañcahetūnāśritya puruṣāstitvaṃ sādhitam |
para āha | puruṣaḥ kiṃ bahuśarīreṣu saṃhatyaiko lakṣyate [uta] pratiśarīramekaḥ puruṣaḥ | yadyucyate kathamevaṃ saṃśaya iti | ācāryāṇāṃ mitho ¹viruddhavāditvāt | kaścidāha | ekaḥ puruṣaḥ sarvaśarīrāṇi vyāpnoti | maṇigrathanasūtravat² | maṇayo bahavaḥ sūtramekam | yathā ca viṣṇurekaḥ strīṣaṣṭisahasraiḥ samamekasmin samaye ramate | tathā puruṣo'pyekaḥ sarvaśarīrāṇi vyāpnoti | iti | anyaḥ kaścidācāryaḥ punarāha | pratiśarīraṃ bhinna ātmāstīti | tasmānmama saṃśayo jātaḥ | samādhīyate | bahavaḥ puruṣāḥ | pratiśarīraṃ pṛthak pṛthak puruṣo'sti | kathamevaṃ jñāyate | āryayā vivṛṇoti |

1.18

Ch : ja³nmamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamādayugapadvṛttikaraṇācca | traiguṇyavibhedātpuruṣabahutvaṃ siddham ||
janmamaraṇakaraṇānāṃ pratiniyamāditi | yadi puruṣa ekaḥ | tadā ekasmin jāyamāne sarve jāyeran | sarvatra sarvāḥ striyo garbhiṇyaḥ syuḥ prasavavatyaḥ syuḥ putravatyaḥ syuḥ putrīvatyaśca syuḥ | naivaṃ bhavanti yugapadekasmin samaye pratiprativilakṣaṇāḥ [satyaḥ] | tasmājjānīmo bahavaḥ puruṣā iti | kiñca [yadi] puruṣa ekaḥ, ekasmin mriyamāṇe sarve'pi mriyeran | etadarthāsambhavāj jñāyate naikaḥ puruṣa
iti | kiñca karaṇānāṃ pratiniyamāt | yadyekaḥ puruṣaḥ, ekasmin badhire sarve'pi badhirāḥ syuḥ | sarve'pi andhamūkakāṇādayaśca syurekasmin samaye | tathātvāsambhavāj jñāyate bahavaḥ puruṣā iti | kiñca traiguṇyavibhedāt | yadi puruṣa ekaḥ, traiguṇyamavilakṣaṇaṃ syāt | yathā eko brāhmaṇastrīn putrān janayati | eko medhāvī sukhī ca | dvitīyaḥ kopano duḥkhī ca | tṛtīyastāmaso mūḍhaśca | yadyekaḥ puruṣa ekasmin sāttvike sarve samaṃ sāttvikāḥ [syuḥ] | duḥkhini mūḍhe caivam | [ato yad] uktaṃ bhavatā puruṣa eko maṇigrathana[sūtra]vad viṣṇuvacceti | naitadyujyate | tasmāt hetupañcakena jānomo bahavaḥ puruṣā¹ iti |
para āha | mamātna saṃśayaḥ | [ki]mayaṃ puruṣaḥ karttā vā akarttā veti | yadyucyate kathamayaṃ saṃśaya iti | lokavyavahārāt | loko hi vadati puruṣo gacchati puruṣa āgacchati puruṣaḥ karteti | sāṅkhyā vadanti puruṣa akarteti | vaiśeṣikā[1250] vadanti puruṣaḥ karteti | tasmānmama saṃśayaḥ | samādhīyate | puruṣaḥ akarteti | kathaṃ jñāyate | āryayā vivṛṇoti |

1.19

Ch: vyaktāvyaktaviparyyāsāt puruṣasya sākṣitvaṃ siddham | kaivalyaṃ mādhyasthyaṃ draṣṭṛ[tva]makartṛ [bhāva]śca ||
vyaktāvyaktaviparyyāsāditi | pūrvasminnāryādvaya uktaṃ puruṣaḥ pradhānādbhinnaḥ vyaktādatiriktaśceti | tadubhayalakṣaṇaviparyyāsāt , ubhayavaiṣamyāt | trayo guṇāḥ karttāraḥ | tattiraguṇavibhinnatvād akartteti | para āha | kiṃ prayojanamanena iti | ucyate | sākṣitvasya sthāpanāt | puruṣasya sākṣitvaṃ siddham | puruṣasya jñātṛtvāt |
nāvaśiṣṭāni tattvāni tathā | kaivalyamiti | prakṛtivikārābhyāṃ bhede sati puruṣa'sya pariśuddhatvāt kaivalyam | mādhyasthyamiti | triguṇabhinnatvād guṇānāṃ ca saṃkocavikāsavaiṣamyān mādhyasthyamiṣyate [puruṣasya] | yathaikaḥ parivrāja²kaḥ kevala ekatra sthito gatāgatamanyaṃ nānusarati [kintu] kevalaṃ paśyati | tathā trayo guṇāḥ saṃkocavikāsajananamaraṇasamarthāḥ | kevalamekaḥ puruṣaḥ paśyati tathāvyāpārān | tasmānmādhyasthyamiṣyate | prakṛtivikārabhinnatvāt puruṣasya sacetanatvād draṣṭṛtvamucyate | tadvyāpāratvādrāṣṭetyucyate na karoti | ato guṇāḥ kurvanti ityayamarthaḥ siddhaḥ | asti puruṣaḥ | sa cāneko'kartā ityayamartho'pi siddhaḥ |
para āha | yadyakartā puruṣaḥ, ko'dhyavasāyaṃ karoti dharmaṃ cariṣyāmīti | aniṣṭaṃ parihariṣyāmi praṇidhānaṃ vā sādhayiṣyāmīti ko'dhyavasāyaṃ karoti | yadi trayo guṇāḥ kurvanti tamadhyavasāyam | eṣāṃ sacetanatvaṃ bhavet | [nedamiṣṭam] guṇānāmacetanatvasya prāgupanyāsāt | yadi puruṣo'dhyavasāyaṃ karoti | tadā puruṣaḥ kartā siddhayet | [na caitadiṣṭam] puruṣasyākartṛtvasya prāgupanyāsāta | tasmādubhayathā doṣo bhavati | āryayottaramāha |

1.20

Ch: trayo guṇāḥ puruṣasaṃyogādacetanāścetanāvanta iva[bhavanti] | triguṇakartṛtvādudāsīnaḥ karteva [bhavati] ||
trayo guṇāḥ puruṣasaṃyogāditi | ime guṇā acetanāḥ kurvanti | puruṣaḥ sacetano na karoti | anayordvayoḥ saṃyogādguṇāścetanāvanta iva[bhavanti] | yathā
dagdho ghaṭo'gninā saṃyukta uṣṇaḥ, salilena saṃyuktaḥ śītaḥ | tathā trayo guṇāścetanāvatā saṃyuktāścetanāvanta iva kurvantyadhyavasāyam | ata uktamacetanāścetanāvanta iveti | [yad] uktaṃ bhavatā lokavyavahārāt puruṣaḥ kartā iti | tamarthaṃ samādadhmaḥ | triguṇakartṛtvādudāsīnaḥ karteva [bhavatī]ti | tatsaṃyogādakartā kartetyucyate | [1250, c. 2] yathā kaścidbrāhmaṇo atrācorasaṃghamadhyaṃ praviṣṭaḥ | core hantuṃ gṛhīte so'pi saha hantuṃ gṛhītaḥ | coreṇa saha gamanāt coranāma labhate | tathā puruṣo'pi kartranubaddhaḥ lokavyavahāreṇocyate puruṣaḥ karteti¹ |
para āha | prakṛtipuruṣau kena hetunā saṃyuktau | āryāyā uttaramāha |

1.21

Ch: puruṣastriguṇadarśanārthī, pradhānañca kaivalyārtham | paṅgvandhavatsaṃyuktau, ityarthavaśāllokasargaḥ ||
puruṣastriguṇadarśanārthīti | puruṣa evaṃ manyate ahaṃ triguṇaṃ pradhānaṃ drakṣyāmīti | ataḥ puruṣaḥ pradhānena saṃyujyate | pradhānaṃ kaivalyārthamiti | [pradhānamevaṃ manyate] ayaṃ ²tapasvī puruṣaḥ kevalaḥ jñānadarśanaśaktimān | tasya kaivalyaṃ prāpayiṣyāmīti | tadarthaṃ pradhānapuruṣau saṃyujyete | ³yathā rājā puruṣeṇa saṃyujyate imaṃ puruṣaṃ niyokṣya iti | sa puruṣo'pi rājñā saṃyujyate | rājā me vṛttiṃ dāsyatīti | ato rājapuruṣayoḥ saṃyogo'rthavaśātsiddhaḥ | tathā pradhānapuruṣayoḥ saṃyuktatvamapi | puruṣasya darśanārthaṃ pradhānasya kaivalyārthaṃ paṅgvandhavatsaṃyogaḥ |
atra dṛṣṭāntaḥ | purā^1 kila vaṇiksārtha ujjayinīṃ prasthitaḥ corairabhihataḥ pṛthak viśliṣṭo jagāma | [tadā] eko jātyandhaḥ eko jātipaṅguśca sarvajanotsṛṣṭāvāstām | andhaḥ samantācaṅkramamāṇaḥ āsīnena paṅgunā dṛṣṭaḥ | paṅgurapṛcchat | kastvamiti | andhaḥ pratyavadat | ahaṃ jātyandhaḥ na jānāmi mārgaṃ yena samantācaṅkrame | tvaṃ punaḥ kaḥ | paṅguḥ pratyavadat | ahaṃ jātipaṅguḥ mārgadarśanamālakṣamaḥ asamartho gantumiti | [jātyandho'vadat] tanmānmama skandha upaviśa | ahaṃ mārgaṃ netuṃ śaknomi | tvaṃ mama panthānaṃ darśaya | iti | evaṃ dvau puruṣau mithaḥsaṃyogena [svā]^2dhiṣṭhānadeśamabhyagacchatām | tayoḥ saṃyogo'rthavaśāt siddhaḥ | gatvā ca tau [svā]dhiṣṭhānadeśaṃ pṛthak pṛthag vyayujyetām | tathā puruṣaḥ pradhānadarśanakāla eva mokṣaṃ labhate | pradhānamapi puruṣasya kaivalyaṃ kṛtvā pṛthaṅnivartate | arthavaśāllokasarga iti | puruṣaḥ anyadarśanārthaṃ pradhānaṃ kaivalyārthaṃ saṃyujyete | ayaṃ saṃyogaḥ lokaṃ sṛjati | yathā strīpuruṣobhayasaṃyogātputraḥ saṃbhavati | tathā pradhānapuruṣasaṃyogo mahadādi sṛjati |
para āha | saṃyogo lokaṃ sṛjatītyuktam | ayaṃ sargaḥ punaḥ kīdṛśaḥ | āryyottaramāha |

1.22

Ch: prakṛteḥ krameṇa jāyate mahān, [tataḥ] ahaṅkāraḥ [tataḥ] ṣoḍaśakaḥ | ṣoḍaśake santi pañca [tanmātrāṇi], tebhyaḥ pañcabhūtāni jāyante ||
para āha | prakṛtermahānutpadyata ityuktam | mahān kiṃlakṣaṇakaḥ | āryayottaramāha |

1.23

Ch: adhyavasāyo mahānucyate dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryam | sāttvikaṃ rūpam, asmādviparyastaṃ tāmasam ||
adhyavasāyo mahānucyata iti | ko nāmādhyavasāyaḥ | yadutāyaṃ sthāṇuḥ ayaṃ puruṣa iti | īdṛśī buddhiradhyavasāya ucyate | adhyavasāya eva mahānucyate | ayaṃ mahānaṣṭāṅgaḥ | catvāri aṅgāni sāttvikāni | catvāri tāmasāni | sāttvikāni aṅgāni yaduta dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryañceti | dharmaḥ kiṃlakṣaṇaḥ | yamaniyamāḥ | [tatra] ^1yamāḥ pañca | (1) adveṣaḥ, (2) acāryasatkāraḥ, (3) antarbahiścaśaucam, (4) annapānanigrahaḥ (5) apramādaḥ | niyamā api pañca | (1) ahiṃsā, (2) asteyam, (3) satyavacanam, (4) brahma[125!]caryam, (5) aśāṭhyam^2 | [imāni] daśavidhāni sādhanāni |
yathecchaṃ yugapadviṣayopabhogakṣamatvam | (7) [vaśitvaṃ] apāratantryabandhaḥ, trilokasattvānāmātmānusāreṇājñākaraṇe preraṇam | (8) yathākāmāvasthāyitvaṃ, yaduta yathākālaṃ yathādeśaṃ yathācittaṃ ca vṛttilābhaḥ | ete catvāro dharmāḥ sāttvikalakṣaṇāḥ | sattvamutkaṭaṃ ced rajastamasī abhibhavati | asmin samaye puruṣaḥ sattvabahulatvād dharmādīn caturo guṇān labhate | idaṃ sāttvikarūpam | asmādviparyastaṃ tāmasamiti | dharmādicatūrūpaviparyastāḥ (1) adharmaḥ (2) ajñānaṃ (3) saṃrāgitvam (4) anaiśvaryam | ime catvāro dharmāstāmasalakṣaṇāḥ | evaṃ catvāri sāttvikāni catvāri tāmasāni aṅgāni yadi mahatā saṃyujyante | tadā mahānaṣṭāṅgaḥ | vikārakāle'yaṃ pūrvajaśca |
[iti] suvarṇasaptatiśā[stre] pūrvakhaṇḍaḥ ||¹
[1251, c. 2] [atha] suvarṇasaptatiśā[stre] 'madhyamakhaṇḍaḥ | para āha | mahānuktaḥ ahaṅkāralakṣaṇaṃ kim | āryyottaramāha |

1.24

ahaṅkāro'bhimāna iti | ahaṅkārasya kiṃ lakṣaṇam | yan mama śabdaḥ, mama sparśaḥ, mama rūpaṃ mama rasaḥ mama gandhaḥ mama puṇyaguṇaḥ priya ityevamabhimāno'haṅkāra ākhyāyate | tasmādvividhaḥ sargaḥ [pravartate] iti | tasmādahaṅkārādvividho vikāraḥ pravartate | ko dvividhaḥ | (1) ekādaśaka aindriyaḥ (2) tanmātrapañcako mahābhūtapañcakaśca | ekādaśendriyāṇāṃ pañcatanmātrāṇāṃ nāmāni prāguktāni |
ahaṅkāralakṣaṇamuktam | ¹ahaṅkārastrividhaḥ | ko dharmaḥ ²pratyekamutpadyate | āryyottaramāha |

1.25

Ch: ekādaśakaḥ sāttviko vaikṛtādahaṅkārātpravartate | bhūtādestāmasastanmātraḥ pravartate taijasādubhayaṃ pravartate || ekādaśakaḥ sāttviko vaikṛtādahaṅkārātpravartata iti | buddhau sattvamutkaṭañceta, tadā ahaṅkāraṃ janayati | rajastamasī abhibhavati | so'haṅkāraḥ ³sāttvikaḥ | āryā vaikṛtaṃ nāma [taṃ] vadanti | ayaṃ vaikṛto'haṅkāra ekādaśendriyāṇyutpādayati | kathaṃ jñāyate | tāni sattvabahulāni laghuprakāśaviśaddhāni svaviṣayagrahaṇasamarthāni | atastānyekādaśa sāttvikāni ityucyante | bhūtādestāmasastanmātraḥ pravartata iti |
mahati tama utkaṭañcet, tadā ahaṅkāramutpādayati | sattvarajasī abhibhavati | ayamahaṅkārastā¹masaḥ | ata āryā bhūtādiṃ nāma[taṃ] vadanti | ayamahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇyutpādayati | ataḥ pañcatanmātrāṇi pañcamahābhūtāni ca sarvāṇi tāmasajātīyāni | taijasādubhayaṃ pravartate | iti | mahati raja utkaṭañcet, tadā ahaṅkāraṃ janayati | sattvatamasī abhibhavati | so'haṅkāro [1251, c. 3] rā¹jasaḥ | ata āryāḥ [tasya] taijasamiti nāma vyavasthāpayanti | ayamahaṅkāra ubhayamutpādayati | ekādaśendriyāṇi pañcatanmātrādīni cotpādayati | sāttvikavaikṛtiko'haṅkāra indriyāṇāmutpādakastaijasamahaṅkāraṃ sahāyaṃ gṛhṇāti | kathamevam | taijasaḥ sakriyatvena vikṛtaḥ | sāttvikaḥ niṣkriyatvena vikṛtaḥ | [ataḥ] ahaṅkāro yadā ekādaśendriyāṇyutpādayati | avaśyaṃ taijasamahaṅkāraṃ sahāyaṃ gṛhṇāti | bhūtādyahaṅkāro yadā pañcatanmātrāṇi ²pañcamahābhūtāni cotpādayati | avaśyaṃ taijasamahaṅkāraṃ sahāyaṃ gṛhṇāti | kathamevam | tāmasāhaṅkārasya niṣkriyatvāt taijasasya sakriyatvāt | evaṃ taijaso'haṅkāra ekādaśendriyāṇyutpādayati pañcatanmātrāṇi cotpādayati | ata uktaṃ taijasādubhayaṃ pravartata³ iti |
para āha | sāttvika ekādaśendriyāṇyutpādayatītyuktam | kānyekādaśendriyāṇi | āryayottaramāha |

1.26

śrotraṃ tvak cakṣūrasanaṃ nāsikā, imāni pañca buddhīndriyākhyāni iti | kathamucyate [buddhī] ndriyamiti | tāni pañca śabdarūpādigrahaṇasamarthatvād buddhīndriyāṇi nāma ucyante | vāk pāṇiḥ pādaḥ pāyurupasthaḥ [imāni] pañca karmendriyā[khyāni] iti | kathamucyate karmendriyamiti | bhāṣaṇādivṛttīrimāni pañca kurvanti | tasmātpūrvācāryaiḥ pañca karmendriyāṇīti nāma vyavasthāpitam | para āha | eṣāṃ daśendriyāṇāṃ kīdṛśyaḥ svavṛttayo bhavanti | śrotrendriyaṃ śabdatanmātrādutpannamakāśamahābhūtasajātīyam | ataḥ kevalaṃ śabdaṃ gṛhṇāti | tvagindriyaṃ sparśatanmātrādutpannaṃ vāyumahābhūtasajātīyam | ataḥ kevalaṃ sparśaṃ gṛhṇāti | cakṣurindriyaṃ rūpatanmātrādutpannaṃ tejomahābhūtasajātīyam | ataḥ kevalaṃ rūpaṃ gṛhṇāti | rasanendriyaṃ rasatanmātrādutpannamapmahābhūtasajātīyam | ataḥ kevalaṃ rasaṃ gṛhṇāti | nāsikendriyaṃ gandhatanmātrādutpannaṃ pṛthivīmahābhūtasajātīyam | ataḥ kevalaṃ gandhaṃ gṛhṇāti | [evaṃ] pañcakarmendriyāṇāṃ pañca vṛttayaḥ santi | vāgindriyaṃ buddhīndriyasaṃyuktaṃ nāmapadavyañjanāni vaktuṃ śaknoti | pāṇīndriyaṃ buddhīndriyasaṃyuktamādānadhāraṇādikarmāṇi suṣṭhu kartuṃ śaknoti | pādendriyaṃ buddhīndriyasaṃyuktaṃ samanimnonnatamārge kramituṃ śaknoti | upasthendriyaṃ buddhīndriyasaṃyuktamānandayati putrañca janayati | pātvindriyaṃ buddhīndriyasaṃyuktaṃ purīṣaṃ malañcotsṛjati | etadarthaṃ daśendriyāṇyucyante |
para āha | kīdṛśaṃ mana indriyam | āryayottaramāha |

1.27.1

Ch: saṃkalpakaṃ mana indriyamubhayavidhamucyate | guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvam || [1252] saṃkalpakaṃ mana indriyamubhayavidhamucyata iti | mana indriyamubhayavidhaṃ saṃkalpātmakam | kathamevam | idaṃ mana indriyaṃ yadā buddhīndriyeṇa saṃyuktaṃ, tadā buddhīndriyamityākhyāyate yadā karmendriyeṇa saṃyuktaṃ tadā karmendriyamityākhyāyate | kasmāt | yasmād idaṃ mana indriyaṃ buddhīndriyavṛttiṃ saṃkalpayati | karmendriyavṛttiṃ ca saṃkalpayati | yathā 2 ekaḥ puruṣaḥ kadācitkarmakara ucyate | kadācitpravaktā | evaṃ mana indriyamapi | idaṃ manaḥ kathamindriyamucyate | [taddhi] daśendriyasadharma | daśendriyāṇi vaikṛtādahaṅkārādutpadyante | evaṃ mana indriyamapi | daśendriyasamāvṛtti ca | yad daśendriyāṇi kurvanti, [tat] mana indriyamapi samaṃ karoti | tasmādindriyamiti nāma labhate | para āha | indriyāṇāṃ vṛttayaḥ pratyekaṃ vilakṣaṇāḥ, manaindriyasya pratiniyatā vā na vā | ucyate | yaḥ saṃkalpaḥ saiva tasya 3vṛttiḥ | tadyathā, kaścitpuruṣaḥ kutracitpradeśe dhanamannaṃ vāstīti śṛṇvan manasi vadati ahaṃ tatra gatvā annaṃ tato lābhañca lapsye iti | etādṛśasaṃkalpo mana indriyasya pratiniyatā vṛttiḥ | utpattisāmyādvṛttisāmyāt saṃkalpavṛttipratiniyamācca tadindriyamityākhyāyate |

1.27.2

tasmādindriyāṇyekādaśavidhānyeva | para āha | indriyāṇāmekādaśānāmeṣāṃ kaḥ kartā | yadyucyate kathamayaṃ saṃśaya iti | ācāryāṇāṃ pratipattivaiṣamyāt | kecidāhuḥ | puruṣakṛtānīti | kecidāhuḥ | īśvarakṛtānīti | kecidāhuḥ | [sva] bhāvakṛtānīti | evamādipratipattayaḥ pratyekaṃ viṣamāḥ | ato mama śaṅkā jātā | eṣu indriyaviṣayeṣu ekādaśavidhāni [indriyāṇi] niyamena sacetanātpravartante | kathamevaṃ jñāyate | imānyekādaśendriyāṇi ekādaśaviṣayagrahaṇasamarthāni | pradhānamahadahaṅkārāṇāmacetanatvāttatsāmarthyaṃ na yujyate || lokāyataśāstre¹ uktam | idaṃ lokāyatikavacanam | ato mamedānīṃ saṃśayaḥ kasmādekādaśa [indriyāṇi] pravartante | ucyate | āsmin śāstre na puruṣaḥ kartā | nāpīśvaraḥ kartā | [sva] bhāvo nāmātirikto dharmo nāsti | tasmādbhavatoktaḥ [puruṣādiḥ] naikādaśendriyāṇi janayati | para āha | tathā cet ko dharmo janakaḥ | uttaramāha | guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvam| trayo guṇā ahaṅkārasthāḥ puruṣārthavaśādekādaśendriyāṇi pariṇamanti| kaḥ puruṣārthaḥ | ime ekādaśa bāhyaviṣayā bahavaḥ viṣamāśca | yadyekaminidrayaṃ pravartate | na sarva[viṣaya] grahaṇasamarthaṃ syāt | tasmātpravartante ekādaśendriyāṇi pratiniyataṃ ca viṣayān gṛhṇanti | ata ekādaśendriyāṇi vibhaktāni nānā ca | atha bhavān vadati acetano na bahūn janayituṃ śakta iti | naitadyujyate | acetanasya [1252, c. 2] bahuśaktidarśanāt | vakṣyati hyāsmin śāstre | Ch: vatsaviṛddhinimittaṃ ajñagauḥ kṣīraṃ pravartate | puruṣavimokṣanimittaṃ ajñaṃ tathā indriyaṃ pravartate² ||

1.27.3

atastrayo guṇā acetanā ekādaśendriyāṇi janayituṃ śaktāḥ | para āha | jānīma ekadaśendriyāṇi ahaṅkārādutpannānīti | eṣāmekādaśendriyāṇāṃ vibhinnaḥ sthānanikṣepaḥ kena kṛtaḥ | cakṣuruccaiḥ sthitaṃ viprakṛṣṭarūpālokanakṣamam | śrotraṃ pratyekamekasmin pārśve [sthitaṃ] dūraśabdaśravaṇakṣamam | ghrāṇamekala niviṣṭaṃ prāpyagandhaṃ gṛhṇāti | rasanaṃ mukhamadhyaniviṣṭamāgataṃ rasaṃ gṛhṇāti | tvagindriyamantarbahirniviṣṭa sarvaṃ sparśājjānāti | vāk mukhamadhyaniviṣṭā nāmapadavyañjanānyuccārayati | pāṇī vāmadakṣiṇayossthitāvādānadhāraṇasamarthau | pādau nīcāvayavasaṃniviṣṭāvūrdhvamadhaḥ krāmataḥ | mithunendriyamanyadarśanaparihārārthaṃ guhyapradeśe niviṣṭamutsargānandajananasamartham | mana indriyamaniyatapradeśaṃ saṃkalpavṛttiṃ karoti³ | teṣāmindriyāṇāṃ sthānanikṣepaḥ kena kṛtaḥ | kiṃ puruṣakṛtaḥ | īśvarakṛtaḥ⁴ | kiṃ vā[sva] bhāvenātiriktakāraṇena kṛtaḥ | samādhīyate | asmin śāstre puruṣo'pi na kāraṇamucyate | īśvaro'pi na kāraṇam | pradhānaṃ mukhyaṃ kāraṇam | pradhānaṃ triguṇānahaṅkārañca sṛjati | ahaṅkāraśca puruṣārthamanusṛtya pravartate | ebhiḥtribhirguṇaiḥ indriyāṇi sthāne nikṣiptāni | ata uktaṃ guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvamiti | saṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭavṛttīnāmindriyāṇāṃ dvāvarthau, (1) ⁵heyaparihāraḥ⁶ (2) śarīrasaṃrakṣaṇam iti | heyaparihāra iti | viprakṛṣṭadarśanaṃ viprakṛṣṭaśravaṇaṃ heyaparihārāya | śarīrasaṃrakṣaṇamiti | [aṣṭendriyāṇi] aṣṭaviṣayāninirdeśaṃ prāptā- nupalabhante svaśarīrasaṃvardhanapālanāya |

1.27.4

para āha | etānyekādaśendriyāṇi kāṃ vṛttiṃ kurvanti | āryāyottaramāha |

1.28

Ch : rūpādiviṣayālocanamātraṃ pañcabuddhīndriyāṇāṃ vṛttiḥ | vacanādānaviharaṇānandotsargāḥ pañcakarmendriyāṇāṃ vṛttiḥ ||
rūpādiviṣayālocanamātraṃ pañcabuddhīndriyāṇāṃ vṛttiriti | cakṣūrūpaṃ kevalamālocayati | iyameva cakṣuṣo vṛttiḥ | kevalamālocayati na tu saṃkalpayati dhārayati ādadāti vā | tathāvaśiṣṭānāmīndriyāṇām | pṛthak pṛthak svaviṣaye prakāśamātraṃ teṣāṃ vṛttiḥ | buddhīndriyaṃ viṣayaprakāśanasamartham | karmendriyamupabhogyādānakṣamam | buddhīndriyavṛttiruktā | athocyate karmendriyavṛttiḥ | [vacanetyādi] | vacanaṃ bhāṣaṇaṃ vāgindriyagocaraḥ | ādānaṃ pāṇigocaraḥ | viharaṇaṃ kramaṇaṃ pādagocaraḥ | ānandaḥ putrotpattiśca upasthagocaraḥ | utsargaḥ visargaḥ pāyugocaraḥ | iti karmendriyavṛttaya uktāḥ |
atha vakṣyante mahadahaṅkāramanasāṃ vṛttayaḥ |

1.29

Ch : trayasya svalakṣaṇaṃ vṛttiḥ, trayodaśānāmasāmānyā | [1252, c . 3] indriyāṇāṃ sāmānyavṛttiḥ prāṇādyāḥ pañca vāyavaḥ ||
śukaḥ | śukacalanāt pañjaraṃ calati | tathā indriyāṇyapi | prāṇavāyucalanāt trayodaśendriyāṇi sarvāṇi calanti | tasmāttrayodaśendriyāṇāṃ sādhāraṇo vyāpāraḥ | apānavāyuriti | bhayakarma dṛṣṭvā sadyastato'pasarati | ayaṃ vāyu rbahulaścet, tadā puruṣo'valīno bhavati | udānavāyuriti | [anena] puruṣaḥ parvasamārurukṣati | [manyate ca] ahamutkṛṣṭo nānya evamiti | ahametatkaraṇasamartha iti | ayaṃ vāyu rbahulaścet, tadā puruṣa uddhato bhavati | yadahamutkṛṣṭa ahamāḍhya ityādi | iyamudānasya vṛttiḥ | vyānavāyuśśarīraṃ vyāpnoti | ante ca śarīraṃ muñcati | ayaṃ vāyuryadi bahulaḥ, tadā puruṣo nānyaṃ hitvā¹ ramate | ayaṃ vāyuryadi kiñcit kiñcat muñcati | [tadā] aṅgāni mṛtavadbhavanti | atyantamocanañcet tato maraṇam | samānavāyurhṛddeśe tiṣṭhati | [āhāra] samānayanasamarthaḥ | saiva tasya vṛttiḥ | ayaṃ vāyuryadi bahulaḥ | puruṣo lubdho bhavati | dhanaṃ mṛgayate | sahacarīñca mṛyate | imāḥ pañcaprāṇavṛttayastrayodaśendriyakṛtāḥ |
trayodaśendriyāṇāmeṣāmasāmānyā² [sāmānyā] ca vṛttiruktā | idānīṃ yugapadvṛttiḥ kramaśo vṛttiśca vakṣyate | āryayā tāmāha |

1.30

Ch: buddhayahaṅkāramanasāmindriyasya ca yugapatkramaśo vā vṛttiḥ | dṛṣṭādṛṣṭaviṣayostrayasya vṛttirindriyapūrvikā ||
buddhayahaṅkāramanasāmindriyasya ca yugapatkramaśo vā vṛttiriti | rūpadarśane yugapanmahadahaṅkāramanaścakṣurindriyāṇi saha pravṛttāni ekaṃ prameyaṃ gṛhṇanti | yathā cakṣustathāvaśiṣṭānīndriyāṇyapi | yugapaccatvāri saha pravartante | ekaṃ prameyaṃ samaṃ gṛhṇanti |
kramaśo vṛttiḥ, yathā kaścit pathi gacchan haṭhādunnataṃ vastu kiñcit dṛṣṭvā tadā utpannasaṃśayo bhavati | sthāṇurvā puruṣo vā iti | yadi śakunisamavāyaṃ paśyati [1253] veṇuvalayaṃ vā hariṇaṃ vā samīpe paśyati | tadā budhyate | ayaṃ sthāṇuriti | yadi calaṃ vastraṃ paśyati, yadi vākuñcanaṃ prasāraṇañca paśyati | tadā budhyate ayaṃ puruṣa iti | evaṃ buddhayahaṅkāramanaindriyāṇāṃ kramaśò vṛttiḥ | yathā cakṣurdarśanam | tathā śrolādīnīndriyāṇyapi kramikāni jñeyāni | dṛṣṭādṛṣṭaviṣayostrayasya vṛttirindrayapūrviketi | dṛṣṭe dharme trayasyendriyāśrayā kramaśò vṛttiruktā | idānīmadṛṣṭe'pi dharme trayasyendriyāśrayā vṛtti rvakṣyate | yathoktaṃ gāthāyām | yugāvasānasamaye bhaviṣyati yathā janaḥ | kudṛṣṭyācārato buddhadharmasaṃghāpavādakaḥ | vikariṣyati duṣṭaḥsan pitṛjñātisuhṛjjanān | catasro durgatīrgatvā nayiṣyati parāniha || yathānāgate tathā tīte'pi śrotrendriyāśrayā kramaśò vṛtti dharmatrayasya | evaṃ trividhadharmo bāhyendriyapūrvakaḥ pravartate |
para āha | trayodaśemāni karaṇāni acetanāni yadi puruṣeṇa īśvareṇa vā nādhiṣṭhitāni | kathaṃ pṛthak pṛthag gṛhṇanti svaviṣayam | āryyottaramāha |

1.31

trayodaśakamanyena vinā svāṃ vṛttiṃ kuruta iti | śāstre'smin īśvaraḥ puruṣaśca na kartetyuktaṃ prāk | atastrayodaśa karaṇāni yathāsvaviṣayaṃ svayaṃ kurvanti nānyena | yathā²kaścidbrāhmaṇo brahmacārī śṛṇo³ti kutracitpradeśe vedācāryo'dhyāpayati yatheṣṭamadhīyānān | iti | [adhyavasyati] ⁴ahamavaśyaṃ tatra gatvā adhyeṣye iti | ayameva mahatkṛto'dhyavasāyaḥ | ahaṅkāro mahadākṛtamupalabhya evaṃ manyate | sarve brāhmaṇā vidyamānānyupakaraṇāni saṃcinvate | ahaṃ sarvaṃ nītvā gamiṣyāmi tatra gatvā [mama] hṛdayaṃ mā śithilaṃ bhavatu | iti | mano'haṅkārākṛtamupalabhyemaṃ saṃkalpaṃ karoti |
prathamaṃ kaṃ vedamadhyeṣye | kiṃ sāmavedamadhyeṣye | kiṃ vā yajurvedam iti | bāhyendriyāṇāṃ manassaṃkalpaparijñāne cakṣurmārgamavalokayati | śrotramanyavacanaṃ śṛṇoti | karaḥ kuṇḍikāṃ dhatte | pādaḥ panthānaṃ krāmati | iti pṛthak pṛthak [svāṃ] vṛttiṃ kurvanti | yathā¹ corādhipaḥ ājñāṃ karoti | nirgamane praveśe dhāvane sthitau ca sarvathāvaśyaṃ māṃ śṛṇudhvamiti | sarvo'yaṃ caurasaṅgho'nusaratastructuraljñānāt buddhiścorādhipopamā | avaśiṣṭānīndriyāṇi corasaṅghopamāni buddhyākūtajñānāt [1253, c. 2] pṛthak pṛthak svāṃ vṛttiṃ kurvanti | para āha | imāni trayodaśa karaṇāni prati prati purovartiviṣayān gṛhṇanti | kimidaṃ svārtham | uta parārtham | uttaramāha | puruṣārtha [eva] heturnānyena kāryate karaṇam iti | ayamarthaḥ prāguktaḥ | puruṣārthasya kāryatvāt guṇāḥ sṛjantīndriyāṇi [yāni] puruṣārthaṃ viṣayān prakāśayanti āharanti dhārayanti ca | yadyucyate bhavatā imānīndriyāṇyacetanāni kathaṃ pravartante | ucyate | eṣāmindriyāṇāṃ nāstyanya īśvaraḥ [ya] stanamadhyamāgamyādhitiṣṭhettatpravṛttyupadeśāya | kevalaṃ puruṣaḥ prakṛtyā yujyamānaḥ pravṛttyutthāpanāyaivaṃ manyate mama kaivalyārthaṃ tvayā prakāśayitavyam | iti | etatpuruṣārthahetostrayo guṇā indriyāṇi sṛjanti | [tāṃśca] svasvavṛttiṃ puruṣārthavaśātkurvanti | ataḥ puruṣārthaṃ vinā nāstyanyaḥ vyatiriktaḥ pravartakaḥ |
para āha | caturviṃśati [tattveṣu] kati nāma tattvāni karaṇāni | āryyottaramāha |

1.32

Ch: karaṇasaṃkhyā trayodaśa, [imāni] āharaṇadhāraṇaprakāśakarāṇi | teṣāṃ kāryaṃ daśavidhamāhāryaṃ dhāryaṃ prakāśyañca ||
karaṇasaṃkhyā trayodaśeti | asmin śāstre tatra tatroktāni karaṇāni trayodaśaiva
niyatāni | pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi buddhayahaṅkāramanāṃsi iti | etāni trayodaśa kiṃ kāryaṃ kurvanti | āharaṇadhāraṇaprakāśakarāṇi | teṣāṃ kāryaṃ daśavidham | śabdādayaḥ pañcaviṣayāḥ vacanādayaḥ pañcavṛttayaḥ, etāni daśa tatkāryāṇi | [kiñca] ¹tatkāryaṃ trividham | (1) āhāryam (2) prakāśyam (3) dhāryamiti | ²tatra tribhirāhṛtaṃ pañcajñānakaraṇaiḥ prakāśitaṃ pañcakarmakaraṇāni dhārayanti ityetatkāryatrayasya hetostrayodaśendriyāṇi vyavasthāpitāni | ata uktamāhāryaṃ dhāryaṃ prakāśyamiti |
para āha | katīndriyāṇi trikālaviṣayān gṛhṇanti | katīndriyāṇi vartamānaviṣayān gṛhṇanti | āryayottaramāha |

1.33

Ch: antaḥkaraṇaṃ trividhaṃ, daśabāhyakaraṇāni trayasya viṣayāḥ | bāhyaṃ karaṇaṃ sāmprataviṣayaṃ gṛhṇāti, ābhyantaraṃ trikālaviṣayaṃ gṛhṇāti ||
antaḥkaraṇaṃ trividhamiti | buddhayahaṅkāramanāṃsi trividhāni | etāni antaḥ karaṇākhyāni | bāhyaviṣayāgrahaṇād antarityākhyā sthāpitā | puruṣārthopāyasādhana-
samarthatvātkaraṇamityucyate | daśabāhyakaraṇāni traṃyasya viṣayā iti | daśabāhyakaraṇāni pañcajñānendriyāṇi pañcakarmendriyāṇi bāhyaviṣayān gṛhṇanti | ato bāhyakaraṇamityākhyāyante | trayasya viṣayā iti | [trayasya] buddhayahaṅkāramanaindriyāṇām | daśa karaṇāni tadviṣayā iṣyante | yathā rajā prajā¹ niyojayati | tathaiva trīṇīndriyāṇi daśakaraṇāni kārayanti | bāhyaṃ karaṇaṃ sāmprataviṣayaṃ gṛhṇāti iti | imāni daśavidhendriyāṇi vartamānaviṣayagocarāṇi | kathaṃ jñāyate | śrotre [1253, c. 3] ndriyaṃ sāmpratakālameva śabdaṃ gṛhṇāti | [itara] kāladvaye'śravaṇāt | yathā śrotrendriyam | yāvad ghrāṇendriyamapyevam | vāgindriyaṃ vartamānanāmapadavyañjanāni bhāṣate | atītānāgatāni tu na bhāṣate| yathā vāgindriyam | tathāvaśiṣṭāni catvāryapi| ābhyantaraṃ trikālaviṣayaṃ gṛhṇāti | iti | buddhayahaṅkāramanāṃsi trividhāni trikālaviṣayān gṛhṇanti| buddhiḥ sāmprataghaṭaśarāvādīn gṛhṇāti | atītamapi gṛhṇāti | yathā³ purā māndhātā [nāma] rājā babhūva ityādi | anāgatamapi gṛhṇāti | yathā⁴ janānāṃ nāśo bhaviṣyatītyucyate | tathāhaṅkāro'pi trikālaviṣayān madīyamiti manyate | evaṃ manaindriyamapi trikālaviṣayān saṃkalpayati | anāgataṃ prārthayate | atītaṃ smarati ca | ata uktaṃ ābhyantaraṃ trikālaviṣayaṃ gṛhṇāti iti |
para āha | katīndriyāṇi saviśeṣaṃ viṣayaṃ gṛhṇanti | katīndriyāṇi nirviśeṣaṃ viṣayaṃ gṛhṇanti | āryyottaramāha |

1.34

Ch: trayodaśamadhye buddhīndriyāṇi viśeṣāviśeṣaviṣayān gṛhṇanti | vāk śabdamātraviṣayā śeṣāṇāṃ caturṇāṃ pañcāpi viṣayāḥ ||
trayodaśamadhye buddhīndriyāṇi viśeṣāviśeṣaviṣayān gṛhṇanti iti | eṣāṃ trayodaśakaraṇānāṃ madhye pañcabuddhīndriyāṇi saviśeṣanirviśeṣaviṣayān gṛhṇanti | saviśeṣāstriguṇamayāḥ | nirviśeṣāḥ kevalaikaguṇāḥ | yathā svarge pañcaviṣayāḥ śabdasparśarūparasagandhākhyāḥ | ete pañcaviṣayā nirviśeṣāḥ | samasattvātmakatvāt | ete pañcaviṣayā arajastamaskāḥ | manuṣyagatau pañcaviṣayāḥ saviśeṣāḥ sattvarajastamogasiddhāḥ | tasmāddevānāṃ buddhīndriyāṇi nirviśeṣaviṣayān gṛhṇanti | manuṣyāṇāṃ buddhīndriyāṇi tu sattvarajastamorūpaviśeṣavadviṣayān gṛhṇanti | tasmā[duktaṃ] buddhīndriyāṇi viśeṣāviśeṣaviṣayān gṛhṇanti | iti | vāk śabdamātraviṣayeti | devavāk manuṣyavāk ca śabdamātraviṣayā nāmapadavyañjanāni bhāṣate | śeṣāṇāṃ caturṇāṃ pañcāpi viṣayā iti | pāṇī¹ndriyaṃ pañcaviṣayātmakaṃ pañca[tmaka]viṣayān gṛhṇāti | tadyathā pāṇirghaṭaṃ gṛhṇāti | yathā pāṇiḥ, tathā śeṣāṇyapīndriyāṇi | evaṃ catvarīndriyāṇi ṣañcaviṣaya²saṃsthānāni pañca[tmaka]viṣayān gṛhṇanti |
athendriyāṇāṃ lakṣaṇāntaraṃ³māryyāha |

First 37 of 54 passages. Read on

Linked texts (1)