Pramāṇa · Search · About · API

Verses on Sāṃkhya 1.17

Suvarṇasaptati 1.17

Language
Sanskrit

1.17

Ch: saṅghātaparārthatvāt triguṇaviparyayādadhiṣṭhānāt | bhoktṛbhāvātkaivalya[ārtha pravṛtte]śca [itīme] pañca hetavaḥ sādhayanti puruṣo'stīti ||
(1) saṅghātaparārthatvāditi | yathā vyaktāvyaktajña[vijñānā]n mokṣo labhyate tathā prathamārthāyamuktam | kiñca pradhānavyaktasādhanāni pañca hetavaḥ samyak pratipāditāḥ | atha puruṣo'tisūkṣmaḥ sādhayitavyaḥ | asti puruṣaḥ saṅghātaparārthatvāt | loke hi vayaṃ paśyāmaḥ sarvaḥ saṅghātaḥ parārtha iti | yathā śayanāsanādayaḥ 1 saṅghātā na svārthāḥ avaśyaṃ parārthāḥ kalpitāḥ | astyanya upabhojakaḥ | tadarthā gṛhādisaṅghātāścaivam | tathā mahadādyapi | pañcabhūtasaṅghāto deha ākhyāyate | ayaṃ deho na svārthaḥ | [kintu] ekāntataḥ parārtho'dhyavasīyate | puruṣa eva paraḥ | ato jānīmo'stipuruṣa iti | (2) triguṇaviparyayāditi | pradhānavyaktayoḥ ṣaḍvidhaṃ sārūpyamuktaṃ pūrvamāryāyām | [yathā]
etaṣṭkaviparyayāducyate'sti puruṣa iti | (3) adhiṣṭhānāditi | yadi dehamamaṃ puruṣo'dhitiṣṭhati | tadā dehaśceṣṭate | yadi nāsti dehasyādhiṣṭhātā puruṣaḥ | tadā na ceṣṭate | yathoktaṃ ṣaṣṭivargatantre² | puruṣādhiṣṭhitaṃ pradhānaṃ vyaktaṃ janayati | iti | tasmājjānīmo'sti puruṣa iti | (4) bhoktṛbhāvāditi | yathā loke ṣaḍsaṃ pānaṃ bhojanaṃ ca dṛṣṭvā jñāyate astyanyo bhokteti | tathā mahadādi dṛṣṭvā jñāyate'vaśyamanyena bhoktrā bhavitavyaṃ yasya bhojana[mida]m | tasmājjānīmo 'sti puruṣa iti | (5) ³kaivalya[rthaṃ pravṛtte]śceti | yadi dehamātramasti | āryajanopadiṣṭo mokṣopāyo nirarthaka eva syāt | yathā purā kaścidṛṣirbrāhmaṇānupagamyaivamuvāca |
yadyātmā nāsti | kaivalyaṃ na vartate | asmādāptāgamātpuruṣo niyatamastīti jānīmaḥ | imān pañcahetūnāśritya puruṣāstitvaṃ sādhitam |
para āha | puruṣaḥ kiṃ bahuśarīreṣu saṃhatyaiko lakṣyate [uta] pratiśarīramekaḥ puruṣaḥ | yadyucyate kathamevaṃ saṃśaya iti | ācāryāṇāṃ mitho ¹viruddhavāditvāt | kaścidāha | ekaḥ puruṣaḥ sarvaśarīrāṇi vyāpnoti | maṇigrathanasūtravat² | maṇayo bahavaḥ sūtramekam | yathā ca viṣṇurekaḥ strīṣaṣṭisahasraiḥ samamekasmin samaye ramate | tathā puruṣo'pyekaḥ sarvaśarīrāṇi vyāpnoti | iti | anyaḥ kaścidācāryaḥ punarāha | pratiśarīraṃ bhinna ātmāstīti | tasmānmama saṃśayo jātaḥ | samādhīyate | bahavaḥ puruṣāḥ | pratiśarīraṃ pṛthak pṛthak puruṣo'sti | kathamevaṃ jñāyate | āryayā vivṛṇoti |

Linked texts (1)