Verses on Sāṃkhya 1.21
Suvarṇasaptati 1.21
- Language
- Sanskrit
1.21
Ch: puruṣastriguṇadarśanārthī, pradhānañca kaivalyārtham | paṅgvandhavatsaṃyuktau, ityarthavaśāllokasargaḥ ||
puruṣastriguṇadarśanārthīti | puruṣa evaṃ manyate ahaṃ triguṇaṃ pradhānaṃ drakṣyāmīti | ataḥ puruṣaḥ pradhānena saṃyujyate | pradhānaṃ kaivalyārthamiti | [pradhānamevaṃ manyate] ayaṃ ²tapasvī puruṣaḥ kevalaḥ jñānadarśanaśaktimān | tasya kaivalyaṃ prāpayiṣyāmīti | tadarthaṃ pradhānapuruṣau saṃyujyete | ³yathā rājā puruṣeṇa saṃyujyate imaṃ puruṣaṃ niyokṣya iti | sa puruṣo'pi rājñā saṃyujyate | rājā me vṛttiṃ dāsyatīti | ato rājapuruṣayoḥ saṃyogo'rthavaśātsiddhaḥ | tathā pradhānapuruṣayoḥ saṃyuktatvamapi | puruṣasya darśanārthaṃ pradhānasya kaivalyārthaṃ paṅgvandhavatsaṃyogaḥ |
atra dṛṣṭāntaḥ | purā^1 kila vaṇiksārtha ujjayinīṃ prasthitaḥ corairabhihataḥ pṛthak viśliṣṭo jagāma | [tadā] eko jātyandhaḥ eko jātipaṅguśca sarvajanotsṛṣṭāvāstām | andhaḥ samantācaṅkramamāṇaḥ āsīnena paṅgunā dṛṣṭaḥ | paṅgurapṛcchat | kastvamiti | andhaḥ pratyavadat | ahaṃ jātyandhaḥ na jānāmi mārgaṃ yena samantācaṅkrame | tvaṃ punaḥ kaḥ | paṅguḥ pratyavadat | ahaṃ jātipaṅguḥ mārgadarśanamālakṣamaḥ asamartho gantumiti | [jātyandho'vadat] tanmānmama skandha upaviśa | ahaṃ mārgaṃ netuṃ śaknomi | tvaṃ mama panthānaṃ darśaya | iti | evaṃ dvau puruṣau mithaḥsaṃyogena [svā]^2dhiṣṭhānadeśamabhyagacchatām | tayoḥ saṃyogo'rthavaśāt siddhaḥ | gatvā ca tau [svā]dhiṣṭhānadeśaṃ pṛthak pṛthag vyayujyetām | tathā puruṣaḥ pradhānadarśanakāla eva mokṣaṃ labhate | pradhānamapi puruṣasya kaivalyaṃ kṛtvā pṛthaṅnivartate | arthavaśāllokasarga iti | puruṣaḥ anyadarśanārthaṃ pradhānaṃ kaivalyārthaṃ saṃyujyete | ayaṃ saṃyogaḥ lokaṃ sṛjati | yathā strīpuruṣobhayasaṃyogātputraḥ saṃbhavati | tathā pradhānapuruṣasaṃyogo mahadādi sṛjati |
para āha | saṃyogo lokaṃ sṛjatītyuktam | ayaṃ sargaḥ punaḥ kīdṛśaḥ | āryyottaramāha |
Linked texts (1)
- Sāṃkhyakārikā — Īśvarakṛṣṇa, Sanskrit