Verses on Sāṃkhya 1.27
Suvarṇasaptati 1.27
- Language
- Sanskrit
1.27.1
Ch: saṃkalpakaṃ mana indriyamubhayavidhamucyate | guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvam || [1252] saṃkalpakaṃ mana indriyamubhayavidhamucyata iti | mana indriyamubhayavidhaṃ saṃkalpātmakam | kathamevam | idaṃ mana indriyaṃ yadā buddhīndriyeṇa saṃyuktaṃ, tadā buddhīndriyamityākhyāyate yadā karmendriyeṇa saṃyuktaṃ tadā karmendriyamityākhyāyate | kasmāt | yasmād idaṃ mana indriyaṃ buddhīndriyavṛttiṃ saṃkalpayati | karmendriyavṛttiṃ ca saṃkalpayati | yathā 2 ekaḥ puruṣaḥ kadācitkarmakara ucyate | kadācitpravaktā | evaṃ mana indriyamapi | idaṃ manaḥ kathamindriyamucyate | [taddhi] daśendriyasadharma | daśendriyāṇi vaikṛtādahaṅkārādutpadyante | evaṃ mana indriyamapi | daśendriyasamāvṛtti ca | yad daśendriyāṇi kurvanti, [tat] mana indriyamapi samaṃ karoti | tasmādindriyamiti nāma labhate | para āha | indriyāṇāṃ vṛttayaḥ pratyekaṃ vilakṣaṇāḥ, manaindriyasya pratiniyatā vā na vā | ucyate | yaḥ saṃkalpaḥ saiva tasya 3vṛttiḥ | tadyathā, kaścitpuruṣaḥ kutracitpradeśe dhanamannaṃ vāstīti śṛṇvan manasi vadati ahaṃ tatra gatvā annaṃ tato lābhañca lapsye iti | etādṛśasaṃkalpo mana indriyasya pratiniyatā vṛttiḥ | utpattisāmyādvṛttisāmyāt saṃkalpavṛttipratiniyamācca tadindriyamityākhyāyate |
1.27.2
tasmādindriyāṇyekādaśavidhānyeva | para āha | indriyāṇāmekādaśānāmeṣāṃ kaḥ kartā | yadyucyate kathamayaṃ saṃśaya iti | ācāryāṇāṃ pratipattivaiṣamyāt | kecidāhuḥ | puruṣakṛtānīti | kecidāhuḥ | īśvarakṛtānīti | kecidāhuḥ | [sva] bhāvakṛtānīti | evamādipratipattayaḥ pratyekaṃ viṣamāḥ | ato mama śaṅkā jātā | eṣu indriyaviṣayeṣu ekādaśavidhāni [indriyāṇi] niyamena sacetanātpravartante | kathamevaṃ jñāyate | imānyekādaśendriyāṇi ekādaśaviṣayagrahaṇasamarthāni | pradhānamahadahaṅkārāṇāmacetanatvāttatsāmarthyaṃ na yujyate || lokāyataśāstre¹ uktam | idaṃ lokāyatikavacanam | ato mamedānīṃ saṃśayaḥ kasmādekādaśa [indriyāṇi] pravartante | ucyate | āsmin śāstre na puruṣaḥ kartā | nāpīśvaraḥ kartā | [sva] bhāvo nāmātirikto dharmo nāsti | tasmādbhavatoktaḥ [puruṣādiḥ] naikādaśendriyāṇi janayati | para āha | tathā cet ko dharmo janakaḥ | uttaramāha | guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvam| trayo guṇā ahaṅkārasthāḥ puruṣārthavaśādekādaśendriyāṇi pariṇamanti| kaḥ puruṣārthaḥ | ime ekādaśa bāhyaviṣayā bahavaḥ viṣamāśca | yadyekaminidrayaṃ pravartate | na sarva[viṣaya] grahaṇasamarthaṃ syāt | tasmātpravartante ekādaśendriyāṇi pratiniyataṃ ca viṣayān gṛhṇanti | ata ekādaśendriyāṇi vibhaktāni nānā ca | atha bhavān vadati acetano na bahūn janayituṃ śakta iti | naitadyujyate | acetanasya [1252, c. 2] bahuśaktidarśanāt | vakṣyati hyāsmin śāstre | Ch: vatsaviṛddhinimittaṃ ajñagauḥ kṣīraṃ pravartate | puruṣavimokṣanimittaṃ ajñaṃ tathā indriyaṃ pravartate² ||
1.27.3
atastrayo guṇā acetanā ekādaśendriyāṇi janayituṃ śaktāḥ | para āha | jānīma ekadaśendriyāṇi ahaṅkārādutpannānīti | eṣāmekādaśendriyāṇāṃ vibhinnaḥ sthānanikṣepaḥ kena kṛtaḥ | cakṣuruccaiḥ sthitaṃ viprakṛṣṭarūpālokanakṣamam | śrotraṃ pratyekamekasmin pārśve [sthitaṃ] dūraśabdaśravaṇakṣamam | ghrāṇamekala niviṣṭaṃ prāpyagandhaṃ gṛhṇāti | rasanaṃ mukhamadhyaniviṣṭamāgataṃ rasaṃ gṛhṇāti | tvagindriyamantarbahirniviṣṭa sarvaṃ sparśājjānāti | vāk mukhamadhyaniviṣṭā nāmapadavyañjanānyuccārayati | pāṇī vāmadakṣiṇayossthitāvādānadhāraṇasamarthau | pādau nīcāvayavasaṃniviṣṭāvūrdhvamadhaḥ krāmataḥ | mithunendriyamanyadarśanaparihārārthaṃ guhyapradeśe niviṣṭamutsargānandajananasamartham | mana indriyamaniyatapradeśaṃ saṃkalpavṛttiṃ karoti³ | teṣāmindriyāṇāṃ sthānanikṣepaḥ kena kṛtaḥ | kiṃ puruṣakṛtaḥ | īśvarakṛtaḥ⁴ | kiṃ vā[sva] bhāvenātiriktakāraṇena kṛtaḥ | samādhīyate | asmin śāstre puruṣo'pi na kāraṇamucyate | īśvaro'pi na kāraṇam | pradhānaṃ mukhyaṃ kāraṇam | pradhānaṃ triguṇānahaṅkārañca sṛjati | ahaṅkāraśca puruṣārthamanusṛtya pravartate | ebhiḥtribhirguṇaiḥ indriyāṇi sthāne nikṣiptāni | ata uktaṃ guṇapariṇāmaviśeṣādvāhyabhedācca nānātvamiti | saṃnikṛṣṭaviprakṛṣṭavṛttīnāmindriyāṇāṃ dvāvarthau, (1) ⁵heyaparihāraḥ⁶ (2) śarīrasaṃrakṣaṇam iti | heyaparihāra iti | viprakṛṣṭadarśanaṃ viprakṛṣṭaśravaṇaṃ heyaparihārāya | śarīrasaṃrakṣaṇamiti | [aṣṭendriyāṇi] aṣṭaviṣayāninirdeśaṃ prāptā- nupalabhante svaśarīrasaṃvardhanapālanāya |
1.27.4
para āha | etānyekādaśendriyāṇi kāṃ vṛttiṃ kurvanti | āryāyottaramāha |
Linked texts (1)
- Sāṃkhyakārikā — Īśvarakṛṣṇa, Sanskrit