Samkhyatattvapradipa 15
Sāṃkhyatattvapradīpa 15
- Language
- Sanskrit
15
nanu prādhāniko 'yaṃ sargaḥ pradhānaṃ ca jaḍaṃ kathaṃ svārthaṃ parārthaṃ vā pravṛttiṃ kartumarhati tasmātkenaciccetanena prakṛtyadhiṣṭhātrā bhavitavyam / na ca kṣetrajñāstathā teṣāṃ prakṛtisvarūpānabhijñatvāt tasmādasti prakṛteradhiṣṭhātā kaścitsarvajñaḥ sa eveśvara iti cenna acetanamapi prayojanavaśāt pravartamānaṃ dṛṣṭaṃ yathā vatsavivṛddhyarthamacetanamapi kṣīraṃ pravartate tathā jaḍāpi prakṛtiḥ puruṣavimokṣāya pravartiṣyate / kiñcābhokturīśvarasya pravṛttau na karuṇāṃ vinā 'nyat prayojanaṃ paśyāmaḥ / sā ca nirupādhiparaduḥkhaprahāṇecchā sṛṣṭeḥ pūrvaṃ prāṇyabhāvādeva tatsambandhiduḥkhābhāvāt kasya nivṛttau pravṛttiḥ syādīśvarasya / na ca sargānantaramīśvarapravṛttiḥ sargasya jātatvādeva neśvaraprayojanaṃ paśyāmaḥ / na ca duḥkhanivṛttiḥ prayojanaṃ tadarthaṃ tatpravṛttau jagati ko 'pi duḥkhī na syāt / uktañca prekṣāvataḥ pravṛtteḥ svārthakāruṇyābhyāṃ vyāptatvāt te ca jagatsargādvyāvartamāne prekṣāvatpravṛttipūrvakatvamapi nivartayataḥ na hyāptasakalepsitasya bhagavato jagatsṛjataḥ kimapyabhilaṣitaṃ bhavati nāpi kāruṇyādasya sarge pravṛttiḥ prāksargājjīvānāmindriyaśarīraviṣayānutpattau duḥkhābhāvena kasya prahāṇecchā kāruṇyena sṛṣṭiḥ sṛṣṭyā ca kāruṇyamiti parasparāśrayaḥ / api ca karuṇayā pravṛttaḥ sukhina eva jantūnsṛjet na daridrān / na ca karmavaicitryāt jagadvaicitryam tarhi kṛtamīśvareṇa tata eva jagadvaicitryopapatteḥ pravṛttistu pārārthyaprayojanavaśāt jaḍasyāpi dṛśyate vatsavivṛddhinimittaṃ dugdhasyeva /
nanu bhavatu prakṛteḥ pravartakaḥ puruṣārtho nivartakaṃ na tu kamapi paśyāma iti cenna yathā nartakī pariṣadbhyo nṛtyaṃ darśayitvā svayameva nivartate na tu tasyāḥ svanivṛttau nivartakāntarāpekṣā tathā śabdādyātmakaṃ svasvarūpaṃ puruṣādbhedena prakāśya sādhitapuruṣaprayojanā svayameva nivartate prakṛtiḥ / yathāhuḥ sāṃkhyācāryāḥ /
raṅgasya darśayitvā nivartate yathā nartakī nṛtyāt /
puruṣasya tathātmānaṃ prakāśya vinivartate prakṛtiḥ //