Pramāṇa · Search · About · API

Samkhyatattvapradipa 14

Sāṃkhyatattvapradīpa 14

Language
Sanskrit

14

ekādaśendriyāṇi pañca tanmātrāṇi ceti ṣoḍaśasaṃkhyāmito gaṇaḥ ṣoḍaśakaḥ / uktañca tatra śabdatanmātrādākāśaṃ śabdaguṇam, śabdatanmātrasahitācca sparśatanmātrādvāyuḥ śabdasparśaguṇaḥ, śabdasparśatanmātrasahitādrūpatanmātrāttejaḥ śabdasparśarūpaguṇaṃ, śabdasparśarūpatanmātrasahitādrasatanmātrācchabdasparśarūparasaguṇaṃ jalam, śabdasparśarūparasatanmātrāsahitādgandhatanmātrācchabdasparśarūparasagandhaguṇā pṛthivī jāyate /
adhyavasāyo buddhiḥ kriyākriyāvatorabhedavivakṣayā vyapadeśaḥ / dharmo jñānaṃ virāga aiśvaryamiti sāttvikāḥ buddhidharmāḥ etadviparītāstvadharmādayastāmasāḥ / buddhidharmādaiśvaryādaṇimādiprādurbhāvaḥ / tacca
aṇimā mahimā caiva garimā laghimā tathā /
prāptiḥ prākāmyamīśitvaṃ vaśitvaṃ cāṣṭasiddhayaḥ // iti /
nanvekādaśaka indriyagaṇaḥ pañcatanmātrakaṃ ceti dvividhaḥ pravartate sargo 'haṅkārāt tathā caikasmādahaṅkārāt kāraṇātkathaṃ prakāśajaḍātmako vilakṣaṇaḥ sarga iti yaduktaṃ tanna sundaram prakāśalāghavābhyāmekādaśaka indriyagaṇaḥ sāttvikādahaṅkārādbhavati bhūtādestvahaṅkārāt tāmasāttanmātragaṇaḥ / yadyapyeko 'haṅkārastathāpi guṇodbhavābhibhavābhyāṃ bhinnaṃ kāryaṃ karoti / nanu yadi sattvatamobhyāmeva sargaḥ kṛtaṃ tarhi rajasā akiñcikareṇeti cenna taijasādubhayamiti mūlakaraḥ taijasādubhayaṃ gaṇadvayaṃ bhavati sargadvayaṃ sattvatamasoriti / yadyapi rajaso na kāryāntaramasti tathāpi sattvatamasī svayamakriye samarthe api na kāryaṃ kuruto rajasā cālite tu tatprasādāt prāptakriye svakāryotpādane samarthe bhavata iti rājasādubhayam / yathāhuḥ ubhayasminnapi kārye sattvatamasoḥ kriyotpādanadvāreṇāsti rajasaḥ kāraṇatvamiti na vyarthaṃ raja iti / indriyavicārastu tattvapradīpe kṛta iti vistarabhayānneha pratanyate / mahadahaṅkāramanāṃsyantarindriyāṇi tāni svalakṣaṇāni svamasādhāraṇaṃ lakṣaṇaṃ yeṣāṃ tāni svalakṣaṇāni tacca mahato 'dhyavasāyaḥ ahaṅkārasyābhimānaḥ saṅkalpo manaso vṛttirvyāpāraḥ / eteṣāṃ vṛttidvaividhyaṃ sādhāraṇatvāsādhāraṇatvābhyāmāha saiṣā bhavatyasāmānyā iti / eṣoktā 'sādhāraṇī vṛttiḥ sādhāraṇī vṛttistu karaṇānāṃ prāṇādyā vāyavaḥ pañca karaṇatrayasya pañca vāyavo vṛttirjīvanaṃ tadbhāve bhāvāt abhāve cābhāvāt / tatra prāṇo nāsāgrahṛnnābhipādāṅguṣṭhavṛttiḥ apānaḥ kṛkāṭikāpṛṣṭhapārśvapāyūpasthavṛttiḥ samāno hṛnnābhisarvasandhivṛttiḥ udāno hṛtkaṇṭhatālamūrdhabhrūmadhyavṛttiḥ vyānastvagvṛttiriti pañca vāyavaḥ /
avidyā pañcavidhā tathāhi avidyā 'smitārāgadveṣābhiniveśā yathāsaṃkhyaṃ tamomohamahāmohatāmisrāndhatāmisrasaṃjñakā ceti pañcaparvā /
pratyayasargatadbhedāstvativistarabhayātsanto 'pi na nidarśyante pratyayasargo buddhisargaḥ uktañca eṣa pratyayasargo viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ / pratīyate 'neneti pratyayo buddhistasya sargaḥ pratyayasargaḥ / daivasargastu mūlakāreṇaiva spaṣṭo niruktaḥ / sa ca aṣṭavikalpo daivaḥ sargaḥ brāhmaprājāpatyaindrapaitryagāndharvayākṣarākṣasapaiśāca ityaṣṭavikalpo daivasargaḥ / tiryagyonayaśca pañcavidhā bhavanti paśumṛgapakṣisarīsṛpasthāvarāḥ / mānuṣaścaikavidhaḥ brāhmaṇatvādyavantarajātibhedāvivakṣayā saṃsthānasya caturṣvapyaviśeṣāditi //

Linked texts (1)