Shrutirahasya 3.2
Śrutirahasya 3.2
- Language
- Sanskrit
3.2.1
etanmantrāvataraṇeathāto'nukramiṣyāmo'gniḥ pṛthivīsthānastaṃ prathamaṃ vyākhyāsyāmo'gniḥ kasmādagraṇīrbhavatyagraṃ yajñeṣu
praṇīyate'ṅgaṃ nayatī'ti niruktakārairgaditam | tatra pṛthivīsthāna uktavakṣyamāṇaśrutyādirītyā
pṛthivyāmavatīrṇaḥ śrīvallabhācāryo'gniḥ agraṇīḥ sarvataḥ śreṣṭha ityarthaḥ | yadvā agraṃ mukhyaṃ prakṛṣṭaṃ padaṃ
'yanna duḥkhena'ti lakṣitaṃ vyāpivaikuṇṭhākhyaṃ nayatītyagraṇīḥ 'satsūdviṣe'tyādinā kvip 'agragrāmābhyāṃ nayaterṇī vācya ’ ityanena ṇatvam | agraṃ prakṛṣṭaṃ puṣṭimārgākhyaṃ phalaṃ yajñeṣu praṇīyate
prāpayati | anena yajñādikaraṇena bhaktipratibandhanāśakatvena yajñādīnāṃ bhaktimārgasādhakatvaṃ sūcitam | ‘ yāgādau bhaktimārgaikasādhanatvopadeśaka ’ iti vākyāt | aṅgaṃ nayatīti ‘ aṅgaṃ gātrāntikopāyapratīkeṣu pradhāneke ’ iti viśvakośādaṅgaṃ pradhānaṃ sukhaṃ nayati bhakteṣu prāpayatītyartho
bodhyaḥ | mantrārthastu ‘oṃmiti brahma oṃmitīdaṃ sarvaṃ oṃkāra evedaṃ sarvaṃ’ ‘praṇavo hyaparaṃ brahma praṇavaśca
paraḥ smṛtaḥ | apūrvo'nantaro bāhyo'naparaḥ praṇavo'vyayaḥ | sarvasya praṇavo hyādirmadhyamantastathaiva
ca | evaṃ hi praṇavaṃ jñātvā vyaśnute tadanantaram | praṇavaṃ hīśvaraṃ vidyāt sarvasya hṛdyavasthitam
sarvavyāpinamoṅkāraṃ matvā dhīro na śocatī’ti māṇḍūkyopaniṣadi ‘oṃtad brahma oṃtadvāyuḥ | oṃtadātmā oṃtatsatyam oṃpurornama’ityādiśrutiṣu ‘ oṃmityekākṣaraṃ brahma ’ ‘ praṇavaḥ sarvavedeṣu girāmasmyekamakṣaram ’ ‘ ādyaṃ tu akṣaraṃ brahma trayī yasmin pratiṣṭhitā | vāṅmayaṃ praṇavaḥ sarvaṃ
3.2.2
tasmātpraṇavamabhyasedi’tyādismṛtiṣu praṇavasya brahmatvaniścayādatroṅkārāgniśabdayorvācyavācakayoratyantabhedābhāvāt sāmānādhikaraṇyenānvayaḥ | oṃviśvaṃ viṣṇurityādivat | kiñca ‘ oṃkāraścāthaśabdaśca dvāvetau brahmaṇaḥ purā | kaṇṭhaṃ bhittvā bahiryātau tasmānmāṅgalikāvubhāvi’ti purāṇāntaravākyānmaṅgalavācakatvenāgniśabde'nvayāddvāvapi maṅgalamayatvaṃ jñeyam | kiñca maṅgalarūpapraṇavasya
prārambhe maṅgalakarttavyatā vedasūcitetyanyadetat ‘ oṃmabhyādāna ’ iti sūtrādatra plutaḥ | evaṃ ca
agniṃ parabrahma śrīvallabhācāryākhyaṃ ‘ ācāryo bhagavānagni’riti vākyāt | ‘ hutāśanāvatāraśca
śeṣarūpaḥ sudarśanaḥ |’ ‘ hutāśanāvatārastu vallabho lakṣmaṇātmaja ’ iti saṃmohanatantrādagnipadamatra
śrīmadācāryavācakam | īḍe ahaṃ staumi | kartātra mantradraṣṭā | stutyartharudhātoḥ prayogeṇa śrīmadācāryeṣu paramaiśvaryaṃ dhvanitam | stutiprayojakībhūtaguṇānāmīśvara eva sattvāt prathamameva śrīmadācāryāgnistavakaraṇena sarvataḥ prādhānyamasyaiveti dhvanitam | nanvatrāgnipadena ācāryāṇāṃ grahaṇaṃ kathamiti śaṅkānirāsāyācāryavācakapadamāha | purohitamiti | ‘gargaḥ purohito rājan ’ ‘yadūnāmahamācārya ’ iti śrībhāgavatavākyābhyāṃ purohitācāryayoḥ paryāyatvamataḥ purohitaṃ śrīvallabhācāryamityarthaḥ | ata evā‘cāryo bhagavānagni’rityuktaṃ śrīprabhucaraṇaiḥ | nanu yajñādineva sakalasiddhiḥ
śrutyādiṣu nirūpiteti kiṃ śrīmadācāryastutyādinetyata āha yajñasya devamiti | yajñaphaladātāraṃ
yajñabhoktāramityarthaḥ | ‘ yajñabhokte’ti vākyāt | athavā yajñasya devaṃ prakāśakamityarthaḥ
3.2.3
‘ karmamārgapravarttaka ’ iti vākyāt yajñapatitvenāsya śaraṇena yajñoditaphalaprāptiḥ sulabheti bhāvaḥ
yājakatvamapyāha ṛtvijamiti | yājakamityarthaḥ | ‘ ṛtvijo yājakāśca ye ’ ityamarasiṃhenoktam | evaṃ yajñakārayitṛtvamupapādya yajñakarttṛtvamāha | hotāraṃ yajñakarttāramityarthaḥ | yajñakarteti
vākyāt | evaṃ ca yajñakartṛtvaṃ yājakatvaṃ yajñadevatvaṃ ācāryatvamityanekarūpadharmaviśiṣṭatvaṃ alaukikahutāśanāgnyeva saṃbhavati na tu laukikāgnau | anekavibhinnadharmavaiśiṣṭayameva brahmatvamiti | nanu
sarvabhavanasamarthatve'pi śrīmadācāryastutau kiṃ phalamityāha ratnadhātamamiti | ratnāni dadhātīti
ratnadhāḥ 'kvip ce'ti kvip teṣu atiśayitaṃ 'atiśāyane tamabviṣṭhanau'viti tamap | bhagavaddharmanaikaratnamityabhiyuktoktatvāt bhagavaddharmaratnapoṣakeṣu śreṣṭhatāmityarthaḥ | niruktau tu ramaṇīyadhanānāṃ
dātṛtamamityuktaṃ tatra laukikadhanānāṃ kṣayiṣṇutvena ramaṇīyatvābhāvāt bhagavatsevopayikadhanadātāramityarthaḥ | yadvā 'bhaktaratnaparīkṣaka' iti vākyāt antaraṅgabhaktā ratnāni teṣu sākṣādanubhavekagamyānandadātṛṣu śreṣṭhatamamityarthaḥ | dhādhātordānārthakatvaṃ niruktakārairuktaṃ tatra dhātūnāmanekārthatvāttattvaṃ bodhyam | etena śrīmadācāryopasattireva karttavyeti tadaiva cānandānubhavo dāsānāmiti
sūcitam || nanu bhavadbhireva stūyate kimanyaiḥ stutaḥ | tatra prācīnairmaharṣibhiḥ stuto nūtanaiśca
stotavya ityāha dvitīyamantreṇa 'agniḥ pūrvebhirṛṣibhirīḍyo nūtanairuta | sa devām̐ eha vakṣati ||'
3.2.4
śiṣṭācārapramāṇaṃ darśayati pūrvebhiriti | pūrvaiḥ prācīnairvṛddhairmaharṣibhirantaraṅgabhaktairīḍita iti śeṣaḥ
pūrvaśabdādbhis 'ato bhisa ais' iti śāstreṇa prāpte sornivṛttiḥ 'bahulaṃ chandasī' tisūdreṇa
'ṛṣayaḥ satyavacasa' ityamarāt satyavacobhiḥ paramāptaiḥ parāvarajñairmantradarśibhirīḍitaḥ | evañca
stutiprayojakībhūtaguṇālayatā śrīpūrṇapuruṣottamaparabrahmaṇyeveti tadrūpameva śrīmadācāryāṇāmiti
niścitam | anyathā paramāptaistaiḥ stutiviṣayīkṛto'gnirna syāt | āptalakṣaṇaṃ tūktameva | yadi
stutiḥ stutiprayojakībhūtaguṇāropeṇa kṛtā syāttarhi mithyābhāṣaṇatvena ṛṣitvaṃ bhajyet
'mūrkho yaḥ so'nṛtaṃ vaktī'ti vakṣyamāṇavākyānmūrkhatvāpattiḥ | evañca ṛṣibhiḥ prācīnaiḥ
stutiḥ kṛtā
yathā bhārate mandapālena kṛtā | tatputraiśca paramarṣibhiḥ | tatra mandapālastutistu pūrvamevopanibaddhā | tatputranirūpitastutiślokāḥ katicidupansyante | tatra stutikarttāro mandapālena
jvaritānāmnyāṃ svapatnayāṃ jaritāru-sārisṛkka-stambamitra-droṇetināmānaścatvāraḥ śārṅgiṇa utpāditāsteṣāṃ brahmavāditvamuditam | tatra 'tasyāṃ putrānajanayaccaturo brahmavādina' iti | evañca brahmavādibhiḥ stuternirūpitatvāt kṛṣṇavartmanaḥ parabrahmatvamurarīkāryam | ata eva stutisamāptau śrīmadagnināpyuktam 'ṛṣirdroṇastvamasi brahmaitadvyāhṛtaṃ tvayā | īpsitaṃ te kariṣyāmi na ca te vidyate
bhaya'miti | evañca parabrahmatvaṃ siddhameva śrīmadvaiśvānarasya | asyaiva stutirnigaditā taiḥ | tathāhi
jaritāruṇā 'ūrdhvaṃ cādhaśca sarvatra pṛṣṭhataḥ pārśvatastathā | arciṣaste mahāvīrya raśmayaḥ savituryathe'
3.2.5
tyanena sarvavyāpakatvam | sārisṛkastutau 'mātā praṇaṣṭā pitaraṃ na vidmaḥ pakṣā jātā naiva no
dhūmaketo | na nastrātā vidyate vai tvadanyastasmādasmānpāhi bālāṃstvamagne' iti | asya prakaṭārthastu
spaṣṭa eva | antatastu śrībhāgavate 'pitā na sa syājjananī na sā syādgururna sa syātsvajano
na sa syāt | bandhurna sa syātsuhṛdo na sa syānna mocayedyaḥ samupetamṛtyu' miti vākyāt
atra mātā praṇaṣṭā asmaduddharaṇe'samarthā | pitaraṃ pālakaṃ bhagavaddharmarakṣakaṃ na vidmaḥ na jānīmaḥ
kṣite | 'priyā taṣṭāni me kapi'rityatra varṇayorlopaḥ vṛṣākapirityapekṣite | 'ayaṃ nābhā vadati
valguvo gṛhe' | 'dano viśa indra mṛdhravāca' ityādau bahūnāṃ lopaḥ ayaṃ nābhānediṣṭha ityapekṣitaṃ
'tatvā yāmī' tyatraikavarṇalopaḥ yācāmītyapekṣite | 'aghāsu hanyante gāva' ityatra vyañjanalopaḥ maghāsvityapekṣite iti tadudāharaṇaṃ bodhyamityarthaḥ
Linked texts (2)
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Ṣaṭsandarbha — Jīva Gosvāmin 1555, Sanskrit