Prabhanjana 3.4-2
Prabhañjana 3.4-2
- Language
- Sanskrit
3.4-2
tyādivṛttisyasāpekṣatve'pi gamakatvāsamāsaḥ || yugapadityatrāpyanuvartate || ekahelayā
nāśanavidhāne prābhañjanaḥ prayalapavanaḥ || vastutastvetannāmako granthastanyate || prakarṣeṇa
bhanaktīti prabhañjano vāyuḥ || 'bahulamanyatrāpī'ti yuc || 'nabhasvadvātapavanapavamānaprabhañjanā' ityamaraḥ|| prakarṣato bhañjakatvātprabalatvamarthasiddham || prabhañjana eva prābhañjanaḥ
prajñāderākṛtigaṇatvātsvārthiko'ṇ || granthapakṣe prakarṣeṇa bhañjanaṃ khaṇḍanaṃ tatsaṃbandhyayaṃ
prābhañjanaḥ || 'tasyeda'mityaṇ || yadvā prakarṣeṇāsamantāt bhanakti khaṇḍayatīti tathā
pūrvokto yuc || 'kṛtyalyuṭo bahulam' iti lyuḍ vā || athavā prābhajyate vādipakṣo'neneti
tathā || 'karaṇādhikaraṇayośca' iti lyuṭ || khaṇḍane pramāṇayuktipurassaratvaṃ praśabdārthaḥ
paroktadūṣaṇānavaśeṣa āṅarthaḥ || kiñcaitramaitihāsikā vadanti-bhagavatkāryasādhakaṃ
saṃsārasamānāvapārapārāvāraplavanaprabhuṃ mūrttamiva bhagavadbhāvaṃ hanūmantaṃ mārttaṇḍadrepyasurasya
vacanātsahasrākṣo vajreṇa hanudeśe tāḍayāmāsa || tato mūrcchitaṃ patantaṃ taṃ vahamānaḥ
pavamānaḥ purandaramānabhaṅgāya girivaryasya guhāṃ nyaviśata || tato nirucchvāsaṃ viśvamanugrāhako vedagarbhaḥ svavācā sahasrākṣasya doṣaṃ prakāśya jagatprāṇaṃ ca praṇutya prabhañjanapracārārthaṃ svayaṃ bhagavadbhaktā'parādhinaṃ vṛtrahaṇaṃ mārttaṇḍaprabhṛtidaivavagaṃ cādāya tāmeva kṣamādharaguhāṃ praviśya samīraṇaṃ prasādyaṃstadutsaṅgasaṃgataṃ sarvāsuragarvāpahaṃ bhagavadbhaktimayamūttiṃ
hanūmantaṃ punarudajījivat || atha vedagarbhaprasādimaprabhañjanapracārāt sarveṣāṃ sukhaṃ sahasrākṣasya madabhaṅgaścābhūditi || tadetadabhrāyeṇa sarvamevātrā'pi saṃgacchata iti yuktatamaṃ 'prābhañjana'
ityabhidhānam || etadvālmīkīyarāmāyaṇasyottarakāṇḍe pañcatriṃśapadatriṃśasargayoḥ kiṣkindhākāṇḍe ṣaṭpaṣṭitamasarge ca prasiddham || tatra hi kiṣkindhākāṇḍe (sarga0 66
ślo0 25-26) hanūmantaṃ prati jāmbavān-'tatastvāṃ nihataṃ dṛṣṭvā vāyurgandhavahaḥ svayam
trailokyaṃ bhṛśasaṃkruddho na vavau vai prabhañjanaḥ || saṃbhrāntāśca surāḥ sarve trailokye kṣubhite sati
prasādayanti saṃkruddhaṃ mārutaṃ bhuvaneśvarā' iti prabhañjanaśabdoktipūrvakamāha uttarakāṇḍe ca (sarge
35 ślo0 59-60 61) 'putrantasyāmarethena indreṇādyanipātitaḥ || rāhorravacanamāsthāya tataḥ
sa kupito'nilaḥ|| aśarīraḥ śarīreṣu vāyuścarati pālayan || śarīraṃ hi vinā vāyuṃ samatāṃ yāti
dārubhiḥ|| vāyuḥ prāṇaḥ sukhaṃ vāyurvāyuḥ sarvamidaṃ jagat| vāyunā vā saṃparityaktaṃ na sukhaṃ vindate
jagat || adyaiva ca parityaktaṃ vāyunā jagadāyuṣā || adyaiva te nirucchāsāḥ kāṣṭhakuḍyopamāḥ
sthitā' iti prajāpatinā vāyustutirdarśitā || taittirīyopaniṣacchāntipāṭhādiṣu śrutibhāgeṣvapi "namo brahmaṇe || namaste vāyo || tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi || tvameva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi" ityādirūpā tatstutirdṛśyata eva || granthe'pi tādṛśotkarṣabodhanāya tathā nāmadheyam
vistārārthakatanautinā stotrekṣitaṃ kimapi nocyate, kintu prāktanoktameva viśadīkriyata
iti pratyāyyate || vāyurapi prasaranneva meghādyapahāre prabhavati || etāvatā pūrvaślokottarādvoditaṃ viśaditam || nanu sahasrākṣakatturāsuratvaṃ kathamucyata iti cet jagato'satyatvādikathanena mahānubhāvā'tyantanindādyupakarmārambheṇa dambhamānamadānvitatvena saṃnyāsittve'pi bahurājānusaraṇānumīyamānabahvāśāpāśabandhena svāśramaviruddhacchatracāmarasuvarṇādharmasañcayopārjanena ahaṃkārabaladarpādibaśāttulasīkāṣṭhamālātroṭanādau pradveṣe'bhyasūyane
pravṛttyā ca tanniścayāditi jānīhi || eteṣāṃ dharmāṇāmāsuralakṣaṇatvantu gītāṣoḍaśādhyāye-"āsuraṃ pārtha me śṛṇu" ityupakramya "pradviṣanto'bhyasūyakā" ityantaṃ bhagavataiva
pradarśitamityalaṃ pallavitena || uktalakṣaṇakaṃ śārdūlavikrīḍitaṃ vṛttam