Prabhanjana 3.49
Prabhañjana 3.49
- Language
- Sanskrit
3.49.1
mitākṣarāyāṃ ca tadvayākhyāne "yāvatā kālena tīvratapa.śoṣitavapuṣo viṣayakaṣāyapariyāko bhavati, punaśca madodbhavāśaṅkā nodbhāvyate tāvatkālaṃ vanavāsaṃ kṛtvā tatsamanantara mokṣe manaḥ
kuryāt || vanagṛhaśabdābhyāṃ tatsaṃbandhyāśramau lakṣyete, mokṣaśabdena ca
mokṣakaphalakaścaturthāśrama.” ityuktam
jābālaśrutau ca śrūyate - 'brahmacaryaṃ parisamāpya gṛhī bhavet gṛhī bhūtvā
vanī bhavet vanī bhūtvā pravrajet' iti
vikalpamapyāmananti-"yadivetarathā brahmacaryādeva pravrajedgṛhādvā vanādvā" iti
etadevāśritya yājñavalkyo'pi 'vanādgṛhādvā'iti vyacīklapaditi cedatra brūmaḥ vikalpapakṣāttu kathaṃcidbrahmacaryādapi pravrājaḥ paraṃ vedāntaśravaṇamananādinā dṛḍhiṣṭavairāgyasaṃpanna.
svādhītasāṅgavedasyaiva varṇinastatrādhikāro natvatibālyātsaṃsārasvarūpamavijānato'nadhigatavairāgyagandhasyānadhītāmnāyasya || etadeva darśayituṃ vikalpaśrutyarthaṃ smarati mādhavīye'ṅgirāḥ'saṃsārameva nissāraṃ dṛṣṭvā sāradidṛkṣayā || pravrajatyakṛtodvāhaḥ paraṃ vairāgyamāśritaḥ' iti
tatraiva nārado'pi-'prathamādāśramādvāpi virakto bhavasāgarāt || brāhmaṇo mokṣamanvicchaṃstyaktvā saṃgān parivrajet 'iti || uktaśrutāvapi- "yadahareva virajet " iti vairāgyasyātyāvaśyakatvamucyata eva || vikalpaśrutāvapi 'itarathāpadasārthaṃ vedavedāntaśravaṇādinā
3.49.2
dṛḍhataravairāgye satīti tvadīyā vyācakṣate, nāpyaviraktādhikāraprāpakaṃ kimapi pramāṇamupalabhāmahe || anupanītasyānadhikāraṃ tu vikalpaśrutireva brahmacaryādbhabhṛtīti tadadhikārakathanamukhena bodhayati || anyathā sāvitrīpraveśapreṣoccārādilakṣaṇavaidikataditikartavyatāyāḥ
"sakhe māṃ gopāya yena devāḥ pavitreṇa " ityādieṇḍapavitrādigrahaṇamantrāṇāṃ cāprāptyā
saṃnyāsa eva notpadyeteti nirvivāde'sminviṣaye kiṃ bahunā || pare tu bahuṣu śrutiṣvṛṇāpākaraṇasyāvaśyakatvabodhanāt manvādibhistathaiva smaraṇācca vikalpaśrutau 'brahmacarya'śabdo
vaidhuryaparaḥ || 'brahmacaryamahiṃsā ca, satataṃ brahmacāribhiḥ' ityādau strīsaṃgarāhitye tasya
rūḍhidarśanāt || etadevābhipretya smarati mādhavīye yamaḥ-'punardārakriyābhāve mṛtabhāryaḥ
parivrajet || vanastho dhūtapāpo vā paraṃ panthānamāśrayet' iti || aṅgirovacanamapyetenaiva
samānāyairkam || nāradvacane'pi prathamādāśramāt'iti vaidhuryalakṣakam || athavā bahuśrutismṛtiṣu saṃnyāsādhikāraprāyakatayā vanāśramasyaivoktatve'pi dṛḍhavairāgyotpattau tataḥ prathamādāśramādgārhasthyādapi parivrajediti tadarthaḥ || ata eva yājñavalkyo 'vanādgṛhādvā' iti
pakṣadvayamevāha, natu brahmacaryādapīti || manurapi (a0 6 ślo0 33 ) 'vaneṣu ca vihṛtyaivam'
iti (ślo0 38) 'brāhmaṇaḥ pravrajedgṛhāta' iti ca pakṣadvayameva darśayati || ato 'brahmacarya'śabdo na sākṣādvarṇitvaparaḥ || bahūnāmanugrahasya nyāyyatvāt yadi śrutyarthastathā'bhaviṣyat kathaṃ
tarhi “yaḥ kaścitkasyaciddharmo manunā parikīrtitaḥ || sa sarvo'pi vedoktaḥ sarvajñānamayo
3.49.3
hi saḥ " ityādivāstvastava viṣayasya nā'vakṣyat || kathaṃ vā pratyutānyantaṃ vyagāsata ?
tasmādāśramacatuṣṭayasamuccayastrayasamuccayaḥ "aikāśramyaṃ tvācāryā" iti gautamokto gārhasthyetarāśramabādho ceti traya eva pakṣāḥ prāmāṇikakatvādvīhiyavavadicchayā vikalpanta iti
iti manyante || atha brahmacaryātpravrajyorīkāre'pi śrutau 'yadi vā' ityasya nāradvacane
'vāpī' tyasya cānādarāthaitvamāśritya tatpakṣasyātigauṇatvaṃ varṇayanti || ata eva ekādaśaskandhe bhagavatā 'āśramādāśramaṃ gacchennānyathā matparaścaret' iti svaparāyaṇasyāsau
pakṣaḥ pratyaṣedhi || sarvamateṣu upanayanātprāk tu kāmacārakāmavādatvāddikameva prāyo
vidhīyate, natu pravrājo nāpyupanītasyāpyanadhītavidyasyā'dhītavidyasyāpyanatyantaviraktasya
saḥ || nāpi svapratijñāpālanārthameva janakena bālo'pyanupanīto'pyavirakto'pi svecchayā
pravrājanīya iti vidhiḥ kvāpyupalabhyate || tasmācchāstraviruddhaḥ saṃnyāsābhāsa evāyam
tadetatsarvaṃ hṛdikṛtvāha - śrutismṛtiṣvityādi
śrutismṛtiṣvetaṃ kutrāpi na pratipāditaṃ pitā bālaṃ putramanupanītaṃ
parivrājayediti || kiṃca tatpitrāpi kaniṣṭhaputrasadbhāve jyeṣṭhaṃ dadatānucitamācaritam || jyeṣṭhaputrasya sarvathaivādātavyatvāt || tathā ca mitākṣarāyāṃ "anekaputrasadbhāve'pi jyeṣṭho na deyaḥ || jyeṣṭhena jātamātreṇa
putrī bhavati mānavaḥ" iti tasyaiva putrakāryakaraṇe mukhyatvāt' iti
manuvacanaṃ tatra hi 'jyeṣṭhena jātamātreṇa putrī bhavati mānavaḥ || pitṝṇāmanṛṇaścaiva sa
tasmātsarvamarhati || yasminnṛṇaṃ sannayati yena cānantyamaśnute || sa eva dharmajaḥ putraḥ
3.49.4
kāmajānitarānviduḥ || piteva pālayetputrān jyeṣṭho bhrātṝnyavīyasaḥ || putravaccāpi
vartteran jyeṣṭhe bhrātari dharmataḥ || jyeṣṭhaḥ kulaṃ vardhayati vināśayati vā punaḥ || jyeṣṭhaḥ
pūjyatamo loke jyeṣṭhaḥ sadbhiragarhitaḥ' iti smaryate || tathā ca pitrā dharmajasya jyeṣṭhasya
samarpaṇe tasyānṛṇībhāvā''nantyāśanakulapratiṣṭhāderabhāvāttadarpaṇamapyatyantānucitameva
ata eva bahuvṛcābrāhmaṇe'pi saptamapañcikāyāṃ hariścandropākhyāne || (khaṃḍa 15) "saha
jyeṣṭhaṃ putraṃ nigṛhṇāna uvāca nanvimamiti no evemamiti" ityādi śrūyate || arthastu
vāruṇapuruṣapaśvarthamajīgartasya sauyavasestriṣu putreṣvanyatamaṃ śatena vikrīṇan hariścandraputro
rohitasteṣu jyeṣṭhaṃ nigṛhṇānassannuvāca || nanvimaṃ putramadadīyeti || taṃ prepyamāṇasya pitā
pratyuvāca no evemaṃ dāsyāmi jyeṣṭhasyādeyatvāditi || evakāraḥ sarvathaivādeyatvabodhanārthaḥ
etadeva liṅgamāśritya vīramitrodayādiṣu dānakrayādikaṃ jyeṣṭhasya pratiṣiddham || kiṃca
kaniṣṭhasyāpyāpadyeva dānam (adhyāya 9 śloka 168) 'mātā pitā vā dadyātāṃ
yamadbhiḥ putramāpadīti' mankteḥ || etadevāśritya pūrvoktasthale vijñāneśvaro'pi "āpadgrahaṇādanāpadi na deyaḥ dāturayaṃ pratiṣedhaḥ" ityāha || vīramitrodayakāro'pi "āpadītyukteranāpadi dātuḥ pratyavāyaḥ' ityācaṣṭe || api ca kenaciddīyamānaḥ putrādirapi yatinā
pratigrāhya iti vidhāyakaṃ vākyamanveṣṭavyam || tatra tatra śrutismṛtiṣu tasya vaiṇavadaṇḍakanthādisvāśramaliṅgātiriktavastuparigrahaniṣedhāt || tathā putradānapratijñāpanamapi yativaryasyocitaṃ
3.49.5
naveti cintyam pratyāśāvattāpatteḥ || 'eka eva caredbhikṣu 'rityādibādhaprasakteśca
kiṃca "parīkṣya lokān karmacitānbrāhmaṇo nirvedamāyāt” ityādinā "śānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhitaḥ śraddhānvitto
bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyet" ityādiśrutyā ca nityānityavastuvivekehāmutrārthaphalabhogavirāgaśamadamādiṣaṭsaṃpanmumukṣutvarūpasādhanacatuṣṭayasaṃpannasyaiva "tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchetsamitpāṇiḥ
śrotriyaṃ brahmaniṣṭhaṃ” ityādyuktarītyā gurusamīpe gamanādhikāro bhavanmate || natvanupanītasya sādhanacatuṣṭayāṃsaṃpannasya ṛṇatrayavinirmuktasya bālasyeti parasparaviruddhamevaitatsarvamato'rthāntaramanumāpayati
taducyate-durbhikṣatyājitadeśena bubhukṣitena bahuputreṇa deśāddeśāntaraṃ
bhramatāṇena kurukṣetramāgatena kenacidbrāhmaṇabruveṇollaṅghitaśāstramaryādena
jyeṣṭhastanūjanmā vikrītaḥ kenacitkarmandinā vaṇigvṛttyupajīvinā
krīta ityaviruddham
apica tvanmatarītyā tu tādṛ
atra mūlabhūtāmnāyastu yathā-“tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyate” ityādiṣu svargādisukhasyānityatvamāmnāyate || muṇḍakeṣvapi prathamamuṇḍakadvitīyakhaṇḍe ṛk 7 “plavā hyete
adṛḍhā yajñarūpāḥ” ityādinā (ṛk 10) “nākasya pṛṣṭhe te sukṛte'nubhūtvemaṃ lokaṃ
hīnataraṃ cāviśanti” ityantena svargādisukhasya kṣayitāmāmnāya ‘tapaḥśraddhe ye hyupavasantyaraṇya ityṛcā nivṛttiniṣṭhasya paramapuruṣārthasiddhimukttvocyate “parīkṣya lokānkarmacitān brāhmaṇo nirvedamāyānnāstyakṛtaḥ kṛtena || tadvijñānārthaṃ sa gurumevābhigacchet
samitpāṇiḥ śrotriyaṃ brahmaniṣṭham || tasmai sa vidvānupasannāya samyak praśāntacittāya
3.49.6
śamānvitāya || yenākṣaraṃ puruṣaṃ veda satyaṃ provāca tāṃ tattvato brahmavidyāṃ” iti atra sa
ityanena karmacitalokaparīkṣayā nirviṇṇo brāhmaṇaḥ parāmṛśyate || provāceti lakāravyatyayo
‘vyatyayobahuḷam’ ityanuśāsanāt || prabrūyādityarthaḥ || spaṣṭaṃ cedaṃ śāṅkaropanidbhāṣye'pi
atrāpi śraddhāpūrvakopasattipraśāntacittatvādiguṇaviśiṣṭaṃ pratyevopadeśa ācāryeṇa karttavya
iti vidhīyate natu tadrahitaṃ prati || ata eva śamadamādisaṃpannasyaivātmadarśanavidhiṃ kāṇvā
darśayanti || tasmādevaṃvicchānto dānta uparatastitikṣussamāhitaḥ śraddhāvitto bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyati” iti || iha tasmāditi prakṛtapraśaṃsāparigrahādvidhitvaṃ svīkṛtam
taittirīyasaṃhitā (kāṇḍa 2 pra0 6 anu0 8) “tasmātpūṣāprapiṣṭabhāgo'dantako hi”
ityādivadapūrvatvācca || mādhyandināstu “tasmācchānto dānta uparatastitikṣuḥ śraddhāvitto
bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyet sarvamātmani paśyati” iti paṭhanti || śamādisvarūpaṃ tu ratnaprabhāyāṃ darśitam || “laukikavyāpārānmanasa uparamaḥ śamaḥ || bāhyakaraṇānāmuparamo
damaḥ || jñānārthaṃ vihitanityādikarmmasaṃnyāsa uparatiḥ || śītoṣṇādidvandvasahanaṃ titikṣā
nidrālasyapramādatyāgena manaḥsthitiḥ samādhānam || sarvatrāstikatā śraddhā || etat ṣaṭkaprāptiḥ śamādisaṃpad” iti dik || atroparatisvarūpaṃ cintyamityanyatra vistaraḥ || ato
nityānityavastuvivekādicatuṣkasaṃpannenaiva brahmavividiṣā karttavyeti prathamasūtrasyārthaṃ
varṇayanti śaṅkarācāryāḥ-“tasmādyathoktasādhanasaṃpattyanantaraṃ brahmajijñāsā karttavyā
3.49.7
brahmaṇo jijñāsā brahmajijñāsā brahma ca vakṣyamāṇalakṣaṇaṃ” ityādi || upasattiśca
vividiṣayā || tasyaiva copadeśārhatvam- ‘nacāśuśrūṣave vācyam’ ityajijñāsamānāyopadeśasya pratiṣedhāt || tathā ca prakṛte yathoktavivekavairāgyādisādhanacatuṣṭayābhāvājjijñāsānudayācca tādṛśabālasya gurupasattireva bhavanmatarītyā'tyantāviruddhā || vastutastu
‘atha’śabdasyānantaryārthakatve'dhikākāṅkṣādhyāhārādidoṣān vivekādīnāmā nantaryāvadhitvena parigrahe cakrakāpattigarbhānyonyāśrayādidoṣāṃśca pradarśya tasyādhikārārthatvameva
samarthitamākare prakāśe ca || tadetadabhipretya mūle bhavanmata ityādi || sarvamateṣu svayamaviraktasyāvividiṣorupanītatvādyadhikārapratibandhakadharmmaśālino bālasya parecchayā prannājārthamupasattistu sarvathā śāstraviruddhaiveti dik || tadetatsarvamanusaṃdhāyoktaṃ kiṃ ca parīkṣyetyādibālasyetyantam || atra ityādineti || ‘tadvijñānārtham’ ityād bhāgenetyarthaḥ|| tṛtīyāntadvayaṃ prakṛtaśrutyuktopasattau sādhanacatuṣṭayasaṃpannasyaivādhikāre hetubodhakam
kāśmīradeśe prabaladurbhikṣamabhūt santi ca kurukṣetre vyavahārakarttāro dhanikāḥ karmandina ityavādhita eva bodhaḥ
lkyo'pi (a0 3 yatidharmaprakaraṇe ślo0 3) 'sarvabhūtahita dāntotridaṇḍī sakamaṇḍaluḥ
ekārāma parivrajya bhikṣārthī grāmamāśrayet ||' mitākṣarādiṣu smṛtyantaram - "trīnvaiṇavāndaṇḍānmūdrdhapramāṇān dakṣiṇena pāṇinā dhārayet savyena sodakaṃ kamaṇḍalu" iti
devalo'pi -"kāṣāyī tridaṇḍī sakamaṇḍaluścitrapādukāsanakanthāmātra" iti
3.49.8
mādhavīye hārītadattātreyapitāmahā kuṭīcarādīṃścaturo'pyupanyasya sarveṣā tridaṇḍameva vidadhate - 'vṛttibhedena bhinnāśca naiva liṅgena te dvijā || liṅga tu vaiṇava teṣāṃ tridaṇḍaṃ
sapavitraka' miti || dakṣo'pi sarveṣāmāśramāṇā kṣmāllakṣaṇamabhidadhāna - "tridaṇḍo
prayatiścaiva" iti yaterlakṣaṇamabhidhāya tridaṇḍarahitasya yatitva niṣedhati-'yasyaitallakṣaṇa nāsti prāyaścittī na cāśramī'ti || yattu kvacidekadaṇḍavacana tacca'pahārādinā tridaṇḍanāśe tannayalābhaparyantamekena nirvāhābhiprāyam || yathāha atithi - 'yāvanna syustrayo
daṇḍāstāvadekena paryaṭe' diti || hārīto'pi -' naṣṭe jalapavitre vā tridaṇḍe vā pramādata
eka tu vaiṇava daṇḍa pālāśa bailvameva vā || gṛhītvā vicarettāvadyāvallabhatentridaṇḍaka' miti
yattu 'ekadaṇḍī ceti baudhāyanatasmaraṇa yacca 'caturthamāśrama gacchedbrahmavidyāparāyaṇa
ekadaṇḍī tridaṇḍī vā sarvasaṅgavivarjita' iti caturviṃśatimate vikalpābhidhāna tadapyetenaiva vyākhyātam || yattu kecit - 'vāgdaṇḍo'tha manodaṇḍa kāyaduṣṭastathaiva ca || tasyaite
niyatā buddhau sa tridaṇḍīti cocyate || tridaṇḍametannikṣipya sarvabhūteṣu mānava | kāmakrodhau
tu sayamya tata siddhiṃ nigacchatī"ti dvādaśādhyāye (ślo0 10-11) manuvacanāt
'vāgdaṇḍo'tha manodaṇḍa karmadaṇḍastathaiva ca || yasyaite niyatā daṇḍāstridaṇḍīti sa
ucyata' iti dakṣavacanācca sarveṣā tridaṇḍavacanāni vāgdaṇḍādiviṣayāṇīti vadanti, -
3.49.9
tanna, tathā sati kuṭīcarabahūdakayorapyekadaṇḍaprasaṅgāttayorutridaṇḍanāvaśyakatāyā svayamaṅgīkārāt || atha śāstrabalāttayorvaiṇutrayadhāraṇamapyāvaśyakamiti cettarhi sarveṣā tathāstu,
pūrvoktaśāstrabalāt || 'para paramahaṃsastu turyākhyaśrutirabravīt || yameśca niyamairyukto viṣṇurūpī
tridaṇḍabhṛditi || pitāmahena paramahaṃsasyāpi tridaṇḍadhāraṇa vidhānācca|| tathā ca vāgdaṇḍādirahitasya kevalabāhyatridaṇḍadhāraṇātra tridaṇḍinyapadeśārhatvamityevamanudakṣavacasoruāśaya
manunā 'na liṅgama dharmakāraṇa'miti kevalaliṅgasya naiṣphalyakathanāt | yājñavalkyenāpi
(a0 3 ādhyātmikaprakaraṇe ślo0 7) 'kartavyāśayaśuddhistu bhikṣukeṇa viśeṣata
jñānotpattinimittatvātsvātanyakaraṇāya ceti' tathā (ślo0 7) 'nāśrama kāraṇa dharme
kriyamāṇo bhaveddhi sa' iti ca smaraṇāt || śrīmadbhāgavate'pi ekādaśaskandhāṣṭādaśādhyāye
(ślo0 17) 'maunā'nīhā'nilāyāmā daṇḍā vāgdehacetasām || nahyete yasya santyaṅgaveṇubhirna bhavedyati'riti kathanācca || 'nanu liṅga tu vaiṇava' 'teṣā tridaṇḍa sapavitraka' miti
spaṣṭam! vaiṇavadaṇḍatrayasya caturṇāṃ liṅgatādhānaṃ vāgdaṇḍādiparatayā netu śakyam
parāśaramādhavīye kālikāpurāṇe- 'vaiṇavā ye smṛtā daṇḍā liṅgamātraprabodhakā || liṅgavyattyai hi dhāryante na punardharmahetava || kāyikā ye budhairnitya nṛṇāṃ pāpapramokṣaṇāt
jitendriyairjitakrodhairdhāryā vai tattvadarśibhi'riti bāhyābhyantarāṇāmubhayeṣā dhāraṇāvidhānācca
3.49.10
athavā'stu haṃsaparamahaṃsayoḥ kathaṃcitridaṇḍena sahaikadaṇḍasya vikalpaḥ || viṣṇubaudhāyanābhyām-‘ekadaṇḍī bhavedvāpi tridaṇḍī vā munirbhavediti’ || vyāsenāpi-‘tridaṇḍamekadaṇḍaṃ vā vratamāsthāya tattvavit || paryaṭetpṛthivīṃ nityaṃ varṣākāle sthirībhave’diti smaraṇāt
natu haṃsādestridaṇḍadhāraṇe pratiṣedhuṃ śakyamityanyadetat || atha paridoṣārūyayā haṃsaḥ paramahaṃso vā sa vaktavyaḥ || tatrāpi nādyaḥ, kuṭīcarādyavasthottaraṃ tīvrataravairāgye satyeva
tatrādhikārāt || tathā ca mādhavīye-‘tatrādhikāriviśeṣaḥ purāṇe darśitaḥ || ‘viraktirdvividhā proktā tīvrā tīvratareti ca | satyāmeva tu tīvrāyāṃ nyasīdyogī kuṭīcaraḥ || śakto
bahūdake tīvratarāyāṃ haṃsasaṃjñite | mumukṣuḥ parame haṃse sākṣādvidyānasādhanaḥ” iti
prakṛte tu pareṇa svecchayā pravrājitasya na viraktergandho'pi kutastarāṃ tīvrā sā kutastamāṃ ca
tīvratareti dūrāpāsta eva haṃsatvādyadhikāḥ || api ca madanapārijāte brahmavaivarte ‘vairāgyotpattimattve ca saṃnyāse pariyujyate || ‘rāgavān tu vipro'pi vedavedāṅgavittama’iti viduṣo'pyaviraktasya tatrānadhikāraḥ, kimutāviduṣo bālasya || kiṃca haṃsavṛttaumādhavīye
skandapurāṇe-‘haṃsaḥ kamaṇḍaluṃ śikyaṃ bhikṣāpātraṃ tathaiva ca || kanthāṃ kaupīnamācchādyamakṣavastraṃ
bahiḥpaṭa’mityādinā taditarāparigrahadevatādhyānācenādirūpā darśitā || viṣṇurapi ‘yajñopavītaṃ daṇḍaṃ ca vastraṃ jantunivāraṇam || tāvatparigrahaḥ prokto nānyo haṃsaparigraha’iti
3.49.11
pitāmaho'pi-‘haṃsastṛtīyo vijñeyo bhikṣurmokṣaparāyaṇaḥ || nityaṃtripavaṇasnāyīnādrravāsābhavetsadā || cāndrāyaṇena varteta yatidharmānuśāsanāt || vṛkṣamūle vasennityaṃ guhāyāṃvā
sarittaṭe’ iti || baudhāyano'pi haṃsāḥ kamaṇḍaluṃ śikyaṃ daṇḍaṃ pātrāṇibibhrataḥ || grāmatīrthekarātrāśca nagare pañcarātrakāḥ || tripañcarātropavāsāśca pakṣamāsopavāsinaḥ || kṛcchrasāntapanādyaiśca mantraiḥ kṛśavapurdharā’ iti prakṛtapuruṣe tu tadviruddhā chatracāmarādiparigraharājasevānagaranivāsādirūpā vṛttiḥ prastāvanākṛtaiva vakṣyata iti na tatra tattvasaṃbhāvanā;
nāpyayaṃ paramahaṃsaḥ, tadvṛtterabhāvāt || sāpi skandapurāṇe pratipāditā-‘kaupīnācchādanaṃ
vastraṃ kanthāṃ śītanivāriṇīm || akṣamālāṃ ca gṛhṇīyādvaiṇavaṃ daṇḍamavraṇam | ‘mādhū
karamaikānnaṃ parahaṃsaḥ samācare’diti || ‘daṇḍa’mityekavacanaṃ jātyabhiprāyādvikalpābhiprāyādvā || evamādipratipāditahaṃsadharmā'bhāvādya sa tathā || adhikaṃ tvagre vakṣyate
tasmādāśramaparibhraṣṭa evāyamiti nigarvaḥ
"kṛṣivāṇijyasevā dau kāvyatarkādikeṣu ca || vikṣipyate pravṛttā
dhīstestattvasmṛtyasaṃbhavāt” iti
samādhāvātmanyācaretsarveṣu vedeṣvāraṇyamāvarttayedupaniṣadāmārcayet" iti mādhavopanyastādṛśīśruteḥ || tatraiva pūrve "daṇḍamācchādanaṃ kaupīnaṃ parigraheccheṣaṃ visṛjeccheṣaṃ
visṛjet" iti śravaṇācca || na tu tasyāpūrvamevādhyayanaṃ nāpi nyāyādīnāṃ vikṣepahetūnāmadhyayanaṃ vividiṣusaṃnyāse kvāpi vidhīyate || pratyuta pratiṣiddhaṃ tadvṛhaspatinā- 'na
tīrthavāsī nityaṃ syānnopavāsaparo yatiḥ || na cādhyayanaśīlaḥ syānna vyākhyānaparo bhavet'
3.49.12
iti || 'idaṃ vedāntabrahmamīmāṃsātiriktaviṣayam' iti mādhavādayaḥ || kiṃca saṃnyāsottaraṃ
dārḍhyārthaṃ saṃnyāsaguroreva samīpe vedāntapariśīlanamapi saṃvatsaramātramevocyate, na tu
vādivijigīṣayā bahudhā bahuśāstrābhyāsaḥ || yathoktaṃ liṅgapurāṇe—'āśramatrayamutsṛjya
prāptastu paramāśramam || yatiḥ saṃvatsarasyānte prāpya jñānamanuttamam || anujñāpya guruṃ
cera careddhi pṛthivīmimām || tyaktasaṃgo jitakrodho labdhāhāro jitendriyaḥ || vidhāya
buddhyā dvārāṇi dhyānenaikaśanā bhavet' iti || matsyapurāṇe'pi—'guroravihite yuktaḥ
na tu saṃvatsaraṃ vaset || niyamaiṣprapramattastu yameṣu ca sadā bhavet || prāpya cānte tataścaiva
jñānayogamanuttamam || 'avirocena dharmasya careta pṛthivīmimām' iti || 'āśramatrayamutsṛjya' ityuktyā adhyayanasya punaḥ pariśīlanarūpatvamevārthānphalati || śrībhāgavate'pyekādaśasyāṣṭādaśādhyāye (ślo0 38|39) 'duḥkhodarkeṣu kāmeṣu jātanirveda ātmavān
ajijñāsitamaddharmo guruṃ munimupāvrajet || tāvatparicaredbhaktaḥ śraddhāvānanasūtakaḥ
yāvad brahma vijānīyānmāmeva gurumādṛta' iti| sarvakāmaniviṣṇasyātmavata eya saṃnyāsepi
punarbrahmadharmavicāradvārā brahmānubhavāyaivābhyāso vidhīyate || yattu ātmajñāne śame ca
syādvedābhyāse ca yatnavān' iti, tatra vedābhyāsaḥ praṇavābhyāsa iti mitākṣarāmadanapārijātādayaḥ || evaṃ ca navadvīpagamanādiprayāsapurassarastarkābhyāsastasya vikṣepadvārā
pāhityahetureva
śrutaiva digvijaya nāṭayanniti kathanānnaṭavannāṭyameva siddhyati, na tu vāstavo vijaya
3.49.13
tasya dhanādyarjanārthatva tu rājacihnādiprāptiṃ varṇayatā tenaiva spaṣṭīkṛtam || vastutastu yaterna
vādivijayo'pi yogya || 'vādavādāṃstyajettarkāṃn' iti darśitapūrvapratiṣedhāt || manurapi
( adhyāya 6 śloka 47|48
Linked texts (4)
- Yājñavalkyasmṛti — Yājñavalkya, Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Muṇḍakopaniṣad — Sanskrit
- Ṭoḍarānanda — Ṭoḍaramalla 1564, Sanskrit