Pramāṇa · Search · About · API

Prabhanjana 4.3

Prabhañjana 4.3

Language
Sanskrit

4.3.1

yadi śaptāḥ kīdṛśā iti kasyacijijñāsā syāditthaṃbhūtāḥ śaptā
jñeyā ityuttaraṃ vā bhavettadā lakṣaṇaparatvaṃ tādṛśaprakaraṇasya syāt
tasmāllakṣaṇaparatvaṃ tādṛśānāṃ varṇayan pratārakaevetyavadheyam || svakapolakalpanayāpi teṣāṃ lakṣaṇatvaṃ na saṃbhavati || ativyāptyādidoṣagrastādyā dityucyate || lakṣaṇacatuṣṭayaṃ tu pūrve nirastam
pañcamalakṣaṇaṃ mithyādhītasāmācāratvaṃ || tadapi na saṃbhavati || tatra
mithyaiva adhītaḥ samācāroyairiti vigrahaḥ || tadbhāvastattvam || mithyā
śabdobhavanmate'nirvacanīyavacanaḥ || ataeva bhavadīyairmithyātvaṃsadsatvānadhikaraṇatvamanirvacanīyatvam || taddhi kimasatvaviśiṣṭasatvābhāvaḥ || utasatvātyantābhāvāsatvātyantābhāvarūpaṃ dharmadvayaṃ || satvātyantābhāvavatve satyasatvātyantābhāvarūpaṃ viśiṣṭaṃ veti vikalpatrayamudbhāvya tacca siddhasādhanasādhyavaikalyādidoṣairdūpayitvā naivamityādinā
satvātyantābhāvāsatvātyantābhāvarūpadharmadvayaeva nirbharaḥ kṛtaḥ
evaṃcasādṛśārthaṃ tyaktvā śaṅkarānabhimatetyarthaṃ kurvato'pasiddhāntaḥ

4.3.2

samācārovedavratopadeśaparo granthaḥ || ataeva śrīśaṅkarācāryaiḥ svādhyāyasya tathātvenahisamācāredhikārāccasavavaccatanniyamaitisūtre “svādhyāyasyaiṣadharmonavidyāyāḥ || kathamidamavagamyate yatastathātvenasvādhyāyadharmatvenasamācāre vedavratopadeśapare granthaātharvaṇikā idamapi vedavratatvenasamākhyāta mitisamāmananti” ityuktaṃ || tadyaca śaṅkarānabhimatatvaṃ durupapādam || sarvasyaiva vedavratopadeśaparasya granthasya śaṅkarābhimatatvāt || tadarthāvarṇanamātreṇaiva tadanabhimatatvaṃ cecchaṅkarā'varṇitārthakavedavratagranthādyadhyayanakartṛṣu dadhīcādiṣvativyāptiḥ || dadhīcoktistu naśaṅkarābhimatasamācārābhiprāyeṇa kiṃtu yatobhavadbhiurīśvarasya nindā kṛtā atobhavatāṃ samācārādhyayanādikaṃ mithyā vṛthaivetyupālambhaḥ || yathā kaściddharmācaraṇaśīlaḥ kutsitaṃ karma kuryāccettadā
tamanyaupālabheta tava dharmācaraṇaṃ vṛthaiveti tatheyamuktiḥ || yadica
samyagācāraḥ samācāroyathārthaācāraitiyāvat || dhanārjanādirūponṛpasevādirūpogṛhasthāśramiṇāṃ vihitaityucyate tadātu tattatpratipādakasmṛtyadhyayanamapi teṣāmeva śaṅkarābhimataṃ natu saṃnyāsinām
teṣāṃ sarvasaṃnyāsasyaivābhimatatvāt || tathāca dhanārjanarājasevādipare
tvayyativyāptiḥ
ṣṭamiti tṛtīyaḥ || tañca || vikalpatrayam || dūṣayitveti || mahaitasiddhau prathamaparicchedadāraṃbhaeva vipratipattipratipādanottaraṃ “vimataṃ mithyādṛśyatvāt jaḍatvātparicchinnatvāt
śuktirūpyavat” iti prācāṃ prayogānupandhasya nanu kimidaṃ mithyātvaṃ sādhyata ityādinā

4.3.3

vikalpatrayamudbhāvya “nādyaḥ || satvamātrādhāre jagatyasatvaviśiṣṭasatvānabhyupagamādviśiṣṭāmānasādhane siddhasādhanāt || na dvitīyaḥ || satvāmatvayorekābhāve'parasatvāvaśyakatvena vyāghātāt || nirdharmakabrahmavadasya satvarahitatvepi sadvūpeṇamithyātvopapattyārthantarānca
śuktirūpye bādhyatvarūpasatvavyatirekasyaiva bādhyatvarūpāsaruvasya vyatirekāsiddhyāsādhyavaikalyācca || ata eva na tṛtīyaḥ || pūrvavadvyāghātādarthāntarāt sādhyavaikalyācca” iti dūṣayitvetyarthaḥ || maivamiti || “maivam || satvātyantābhāvo'satvātyantābhāvarūpadharmadvayavivakṣāyāṃ doṣābhāvāt” ityādinā vyāhatyādikaṃ parihṛtya mithyāśabdasya tādṛśārthakatave
nirbharaḥ kṛta ityarthaḥ || tathā ca mithyāśabdasya śaṅkarānabhimatārthakatvameva śaṅkarā'nabhimatamiti bhāvaḥ || atredaṃ bodhyam || mithyādhītasamācārā ityatra kiṃ mithyā
adhītaṃ vedādikaṃ samācāro'nuṣṭhānaṃ ca yeṣāmityarthaṃ āhokhinkārapratyayāntasāhacaryeṇa
bhāvārthakaktapratyeṇādhītamadhyayanamiti utāho pūrvoktaḥ || nādyau || vedādestadadhyayanasya sandhyāvandanādyanuṣṭhānasya ca śaṅkarā'nabhimatatvāsaṃbhāvāt || na cavaiṣṇavagranthatadācaraṇe evā'trā'dhītasamācārau kalpyau || mānābhāvātkapolakalpanāmātrasyā'nupādeyatvāt || vaiṣṇavānāṃ siddhāntācaraṇayorvedādimūlakatāyā upapādayiṣyamāṇatvācca
tadadhyayanaṃ tu svayāpi kṛtamatastvayyativyāptiḥ || samācārābhāvādadoṣaiti cet
vaiṣṇavānāṃ bhagavatsavādyācaraṇaṃ vedādimahitaṃ manyaṣe na vā || āye śaṅkarābhimatatvaṃ

4.3.4

svīkuru || dvitīye tvaduktyā pāparūpe samācārābdo'śakyaḥ prayoktum || pātañjalādyanuyāyiṣu cātivyāptiḥ || “etena yogaḥ pratyukta” ityādityaleyogasya śaṅkarā''cāryaiḥ
pratyuktatvāt || nahi sakale jagati śasatā muvacā || etenaiva pātañjalādisūtravyākhyātuṣu
vaiṣṇavācārapratipādakeṣu bhagavanmaṅgamadgaṅgā''dyācāravatayā purāṇādau prasiddheṣu vyāsamāradādiṣvativyāptiravadheyā || vastutastu samācārābdasya tayā vyākhyānameva śaṅkarānabhimatamatastṛtīyaeva vigrahaādartavyahatyāśayenāhuḥ || samācāretyādi || śaṅkarācāryairiti || uktamityagrimeṇā'nvayaḥ || svādhyāyasyaiṣaityādiḥ samāmanantītyantaḥ
sādhanādhyāye guṇopasaṃhārapāde (sūtra 3) svādhyāyasyetisūtrasya śaṅkarabhāṣyasthogranthaḥ
vādini śaṅkarānabhimatavādhītasamācāratvaṃ spaṣṭayituṃ śaṅkarācāryāṇāmeva nirdeśaḥ || vastutastu
rāmānujānāṃ śrībhāṣye bhāskarācāryāṇāṃ bhedābhedabhāṣye śrīkaṇṭhaśaivabhāṣye bhikṣoravibhāgādvaitabhāṣye tattadanuyāyivṛttiṣu ca saeca samācārābdārthaḥ || yadyapyāsmākīnabhāṣye
madhvabhāṣyatatvaprakāśikāyāṃ ca samyagācāraityarthopi dṛśyate tathāpi tattatrā'nabhimatameveti kiṃ tena te || tathā ca kaurmavākye samyagācāraḥ samācārādūti yogena samācāraśabdo'nuṣṭhānaparobhavatā na śakyovyākhyātum || atrahyaye granthaviśeṣe tasya rūḍhairyogādrūḍhirbaṃ
layāt || yogādrūḍhirbalīyasīti siddhāntāt || anyathā sūtre'pi so'rthomābhūt

4.3.5

mithyājñānapralāpitvaṃ śaktānāṃ ṣaṣṭhaṃ lakṣaṇamuktaṃ tadapi lakṣaṇābhāsaeva || doṣaduṣṭatvāt || kathamiticecchṛṇu || mithyāpadasya śaṅkarānabhimataparatvaṃ varṇayatastava pūrvoktayuktyāḥ nigṛhītatvasaṃpādakatvenetyavehi
anyepi doṣādyairduṣṭatvaṃ lakṣaṇasya tepyucyante || śaṅkarānabhimatasya
pramāṇādiṣoḍaśapadārthatattvajñānasya mokṣahetutvena pratipādake gautametivyāptiḥ || nahi śaśāñca gautamenorvyāmiti vadatastava gotamasyāpi
vipraśastatvamabhimatam || gautameneti tṛtīyayā tasya kartṛtvāvagamāt
kiṃca svasvāmiśaktyoḥ svarūpopalabdhihetuḥ saṃyogaiti yogasūtrasya
bhāṣye “puruṣaḥ svāmīdṛśyenasvenadarśanāthaisaṃyuktaḥ tasmātsaṃyogādṛśyasyopalabdhiryāṃsabhogaḥ yātu draṣṭuḥsvarūpopalabdhiḥsopavarga” ityādinā śaṅkarānabhimatatādṛśajñānapratipādakeṣu vyāseṣvativyāptiśca
evaṃ dharmaviśeṣaprasūtāddravyaguṇa karmasāmānyaviśeṣasamavāyānāṃpadārthānāṃ sādharmyavaidharmyābhyāṃtattvajñānānniḥśreyasamityādinā padārthatattvajñānasya mokṣahetutvaṃ vadati kaṇabhujyativyāptiḥ || kiṃca tattaduktajñānādhyetari tattajjñānamalāpini tvayyativyāptirdurvāraiva
viṣṇoḥ samyagasamyagvā''śrayaṇaṃ tadapi śaktānāṃ lakṣaṇamuktaṃ tadapi
na lakṣaṇam || atra samyagāśritatvamasamyagāśritatvaṃ pratyekaṃ lakṣaṇaṃ
militaṃ vā || nādyaḥ || samyagāśriteṣvatibhakteṣu nāradoddhavasanakādiṣvativyāpteḥ || nahi tatra śaktatvasaṃbhāvatamapi yeneṣṭāpattiṃ kuryāḥ
asamyagāśrayaṇaṃ cānyadevatābhaktānāmeva saṃbhavati || yepyanyadevatā

4.3.6

bhaktāyajanteśraddhayānvitāḥ || tepimāmevakaunteyayajantyavidhipūrvakamityanena teṣāmevāsamyagāśrayaṇasya bhagavatā pratipāditatvāt
tathāca sarveṣvanyadevatābhakteṣvativyāptiḥ syāt || kiṃca vinindantihṛṣīkeśaṃbrāhmaṇānvrahmavādinaḥ asyāpi ślokasya tādṛśaprakaraṇasthatvena hṛṣīkeśanindakatadbhaktabrāhmaṇanindakānāṃ śaktatvasya tvayāpyaṅgīkaraṇīyatayā viṣṇuparāṅmukheṣu teṣu viṣṇoḥ samyagasamyagvā''śrayaṇasya (svāśritopītyapiśabdenakathaṃcidāśritasyagrahaṇaṃnatvanāśritasya)
iti vadatastavāpyabhipretatayā tatrāvyāptiḥ syāt || kiṃca vyāvṛttirvāvyavahārovālakṣaṇasya prayojanam || tatra vyāvṛttiritarabhedānumitistajjanakatvenābhimatasya lakṣaṇadvayasya kutrāpyasatvena pratyekaṃ
ca tayoḥ samyagāśriteṣvasamyagāśritatvasyāsamyagāśriteṣusamyagāśritatvasyāsatvena bhāgāsiddhatayā pakṣatāvacchedakāvacchedenetarabhedānumityajanakatyā niṣphalatvameva || evaṃ vyavahārajanakatvamapi pratyekaṃ sarvatra na saṃbhavati parasparākhyātatvāt || nadvitīyaḥ || militayordvayorekatrāsaṃbhavasyoktatvena lakṣyatāvacchedakavyāpakībhūtābhāvapratiyogitvenāsaṃbhavāpatteḥ || tasmātsaptānāmapi lakṣaṇatvenābhimatānāmavyāptyativyāptyādidoṣagrastatvenā niścāyakatayā tairlakṣite
vyavahāraṃ kurvanbhrāntaeva śiṣṭairanādeyavacanaśceti
nanu kūrmapurāṇe pūrvakhaṇḍe ekonatriṃśe'dhyāye'rjunaṃ prati vyāsena
kurvanticāvatārāṇibrāhmaṇānāṃkuleṣuvai || devīśāpavinirdagdhāḥ purādakṣādhvaredvijāḥ || nindanticamahādevaṃtamasāviṣṭacetasaḥ || vṛthādharmaṃ
cariṣyantitasminkāleyugāntake || yecānyeśāpanirdagdhāgautamasya

4.3.7

mahātmanaḥ || sarvaitehyatariṣyantibrāhmaṇāstāsuyoniṣu || ityādyuktvoktaṃmohayantijanānsarvāndarśayitvāphalānichar38 || iti || evamādivākyestādṛśāni lakṣaṇāni darśitāni tairevāsmābhirapi vyavahāraḥ kriyata
iti kutosmākaṃ bhrāntatvamiticenna || tādṛśaprakaraṇasya lakṣaṇaparatvābhāvāt || nahyarjunasya vipraśastāḥ kīdṛśā ityākārakaḥ praśnaḥ kiṃtu
kṛtaṃ tretā dvāparaṃca kaliśceti caturyugam || eṣāṃ svabhāvaṃ sūtādyakathayasva
samāsataiti ṛṣibhiḥ śaunakādibhiḥ pṛṣṭaḥ sūtoyugadharmānvaktumarjunapraśnaṃ yugadharmaviṣayakamavatāritavān || gatenārāyaṇekṛṣṇesvamevaparamaṃ
padam || pārthaḥ paramadharmātmāpāṇḍavaḥ śatrutāpanaḥ || pṛṣṭavānpraṇipatyāsauyugadharmāndvijottamāḥ || tasmaiprovācasakalaṃmuniḥsatyavatīsutaḥ
praṇamyadevamīśānaṃyugadharmānsanātanān || ityādinā || evaṃ cārjunasya
yugadharmajijñāsayā praśne kathaṃ vipraśastalakṣaṇāni vyāsobrūyāt
anākāṃkṣitābhidhāne 'rthāntaraṃ ca kathaṃ na syāt || ataeva vakṣyāmi
tesamāsenayugadharmānnareśvara || naśakyatemayāpārthavistareṇābhibhāṣitum || ādyaṃkṛtayugaṃproktaṃtatastretāyugaṃbudhaiḥ || tṛtīyaṃdrāparaṃpārthacaturthaḥ
kalirucyata ityupakramya kṛtetumithunotpattirityādinā satyayugadharmānuktvā vartayantismatebhyastāṃstretāyugamukheprajā ityādinā tretāyugadharmānuktvā dvāparepyathavidyante matibhedāstadānṛṇām || rāgolobhastathāyuddhaṃsattvānāṃmaviniścaya ityādinā dvāparadharmānuktvā tiṣyemāyāmasūyāṃcavadhaṃcaivatapasvinām || sādhayantinarānityaṃtamasāvyākulīkṛtā ityādinā kalidharmā uktāḥ || anteca ityetallakṣaṇaṃproktaṃ

4.3.8

yugānāṃvaisamāsataḥ || atītānāgatānāṃcaiyāvanmanvantarakṣayaḥ || ityupasaṃhṛtam || tathāca upakramopasaṃhārābhyāṃ yugadharmabubodhayiṣayaiva
vyāsaistādṛśavākyāni praṇītānīti niścīyate || tādṛśagranthasya
saṃdarbhamajñātvā vipraśastalakṣaṇaparatvaṃ varṇayanbhrānta eva || triṃśādhyāyāntargatāṃstādṛśaślokāṃstatraivetyādinā ekonatriṃśodhyāye varṇayanbhrāntatve satyadṛṣṭakūrmapurāṇaśceti śiṣṭāparigṛhīta eva || kiṃca tādṛśaprakaraṇasya vipraśastalakṣaṇaparatve śukladaṃtājitākṣāścamuṇḍāḥ kāṣāyavāsasaḥ || tathā || kāṣāyinonthenirgranthāstathākāpālikāścaye
vedavikrayiṇaścānyetīrthavikrayiṇaḥpare || tathā || yatayaścabhaviṣyanti
śataśūthasahasraśaḥ || nāśayantisvadhītāninādhigacchanticāpare
tathā || vāmāḥ pāśupatācārāstathāvaipāñcarātrikāḥ || bhaviṣyantikalau
tasminbrāhmaṇāḥ kṣatriyāstathā ityādi vacanānāmapitādṛśaprakaraṇasthatvāttādṛśayatīnāmapi vipraśastatvaṃ kathaṃ na syāt || bhavatu tena kiṃ
syāditicettanmadhyapātitnastavāpi syādityavadhāraya
iti || kṛtasaṃnyāsābrāhmaṇābhāsāḥ || nāśayaṃtisvadhītīnītyatra nāśayaṃtāsvakaṃdharmanādhigacchaṃtitatpadamityapipāṭhaḥ || pāñcarātrikāḥ kāpilādipañcarātrānuyāyinaḥ
nāradapañcarātrasya śrībhāgavatabhāratamaukṣadharmādiṣu praśaṃsitatayā bhagavacchāstratvasiddherityanyatra vistaraḥ || atra madhyemadhye'nupayuktaślokānvihāyopayuktaślokāeva saṃgṛhyante
tathāca (ślo0 13) śuddhadantāḥ (śloka 16) kāpālino'nye (ślo0 23)
yatayaśceti (ślo0 25) cāgrāhyaiti || evamādiṣu spaṣṭatayā nirūpaṇāttvādṛśāvirāgiṣveva

4.3.9

viprakṣasatvamāpatet || tathāpi syāditi || svasya brāhmaṇatve svayaṃ varṇyamānepi varṇādivibhāgavirahitavirāgivargāntaḥpātitayā tathātvaṃ susthamiti bhāvaḥ || naca pañcadaśādhyāyacassūtrepreśitalakṣaṇānāmatrāsamanvayāttadabhāvaḥ śaṃkyaḥ || trinetratvapañcānanatvādiviśiṣṭavigrahasyānityatvābhyupagamena tadārādhanasyāpi sādhanaviśeṣatvamātrasvīkāreṇa ca śivadveṣatanmārganindayoranapāyāt || tādṛśaśāstrāsaktatvāt || vedasamācārādāvapi mithyātvorīkārāt sarvaṃmithyetyevā''lapanāt bhāgavatanindādiliṅgā'numitahṛṣīkeśapārāṅmukhyāśca
tasmiṃstatsamanvayasiddheḥ || idaṃ cātra jñeyam || tasminnadhyāye (ślo0 3) adhārmikā
nirādhārā mahākrodhālpatejasaḥ || anṛtaṃvratavetubdhā striṇyejātāḥ suduḥprajāḥ

Linked texts (1)