Pramāṇa · Search · About · API

Advaitamoda 7

Advaitāmoda 7

Language
Sanskrit

Contents

7.1

) 'antarbahiśca tatsarvaṃ vyāpya nārāyaṇaḥ sthitaḥ' (nā0 13

7.3

)
'pradhānakṣetrajñapatirguṇeśaḥ' (śve0 6| 16) iti | na cāyaṃ jīveśvarayorbheda aupādhika iti mantavyam | tadā vidvānpuṇyapāpe vidhūya nirañjanaḥ paramaṃ sāmyamupaiti
(mu0 3|1|3) ityādiśrutiṣu, muktopasṛpyavyapadeśācca ( bra0 sū0 1

7.4

3 )
bhogamātrasāmyaliṅgācca ( bra0 sū0 4

7.10.1

21 ) ityādisūtreṣu,
idaṃ jñānamupāśritya mama sādharmyamāgatāḥ (gī0 14 | 2)
iti gītāyāṃ ca sarvāvidyopādhivinirmuktasya jīvasya mokṣāvasthāyāmapīśvarāpekṣayā bhedapratipādanāt | na hi svasya svenaiva sāmyaṃ bhavati | na vā svayameva
svasyopasṛpyo bhavati | muktairupasṛpyo muktopasṛpyaḥ | muktaprāpya iti yāvat
prakārāntareṇa punastattvaṃ dvividham | dravyaṃ guṇaśceti | upādānatvaṃ guṇāśrayatvaṃ
svāśrayādanyatra vartamānatvaṃ saṃkocavikāsāvasthāśrayatvaṃ vā dravyatvam | tacca dravyaṃ ṣaḍvidhamīśvaro jīvo nityavibhūtirjñānaṃ prakṛtiḥ kālaśceti
īśvaraḥ paramātmā brahmaśabdavācyaḥ sarvādhāraḥ sarvakartā | jīvo nityavibhūtiḥ
prakṛtiḥ kālaśceti dravyacatuṣṭayamīśvarasya śarīrabhūtam | īśvarasya svarūpaṃ jñānaṃ
śarīraṃ ceti trayamapi vyāpakameva | sa ceśvaraḥ pañcavidhaḥ- paravyūhavibhavāntaryāmyarcāvatārabhedāt | tatra paro vaikuṇṭhe śriyā
sahito'nantagaruḍādibhirnityajīvaiḥ saha krīḍannāste | ayameva muktaprāpyaḥ | para evopāsanārthaṃ
vāsudevasaṃkarṣaṇapradyumnāniruddhabhedena caturdhā'vasthito vyūha ityucyate | jagatsarjanamupāsakānugrahaḥ saṃsārirakṣaṇaṃ cāsyaiva kṛtyam | tatra vāsudevaḥ ṣaḍguṇapūrṇaḥ
jñānaśaktiyalaiśvaryavīryatejāṃsi ṣaḍguṇāḥ | jñānaṃ nāma sarvadā sarvaviṣayaprakāśakaḥ
svaprakāśo guṇaviśeṣaḥ | śaktirjagatprakṛtibhāvaḥ, aghaṭitaghaṭanāsāmarthyaṃ vā
balaṃ jagatkāraṇatvaprayuktaśramābhāvaḥ, sakalavastudhāraṇasāmarthyaṃ vā | aiśvaryaṃ

7.10.2

svātantryeṇa kartṛtvaṃ, sakalajīvajaḍaniyamanasāmarthyaṃ vā | vīryaṃ jagadupādānakāraṇatve'pi svarūpavikārābhāvaḥ | tejaḥ sahakārinirapekṣyaṃ parābhibhavanasāmarthyaṃ
vā | saṃkarṣaṇapradyumnāniruddheṣu saṃkarṣaṇe jñānavalayorādhikyam | pradyumne, caiśvaryavīryayorādhikyam | aniruddhe tu śaktitejasoḥ | vibhavastu matsyakūrmādiḥ
antaryāmī tu tattatprāṇināṃ hṛdayapradeśe'vasthito yogibhiḥ svahṛdaye dhyeyaḥ | ayaṃ
ca jīvena saha vidyamāno'pi jīvagatadoṣairna lipyate | arcārvatārastu bhaktakalpitapratimādipadārthaṃ śarīratayā svīkṛtyopāsakādhīnasnānādimānsarvasahiṣṇurdevālayādiṣu vidyamāno mūrtiviśeṣaḥ | vyūhādiṣu caturṣu para eva kvacicchaktyāveśena kvacitsvarūpāveśena cāvatiṣṭhate | āveśaścāyaṃ kvacitpūrṇatvena kvacidaṃśena ca
bhavati
paramātmanaḥ svarūpanirūpakā dharmāśca satyatvajñānatvānandatvāmalatvādayaḥ
ete sarvāsu vidyāsvanuvartante | sarvavidyāsvete dharmā
upāsyā iti yāvat | uktairdharmaiḥ svarūpe nirūpite
tadviśeṣakā jñānavalādayo dharmāḥ | sauśīlyādayo
dharmāstu jñānādidharmavitatirūpāḥ | sarvajñatvasarvaśaktitvādayo dharmā jagadutpādana
upayujyante | vātsalyasauśīlyasaulabhyādaya āśrayaṇa upayujyante | vātsalyādīndṛṣṭvopāsakāḥ paramātmānamāśrayanti | kāruṇyādayo dharmā bhaktarakṣaṇa
upayujyante
jīvaḥ pratiśarīraṃ bhinno'ṇuparimāṇaḥ svayaṃprakāśo nityaśca | asya kartṛtvamīśvarādhīnam | sa ca trividhaḥ baddhamuktanityabhedāt
brahmadevaprabhṛtayaḥ stambaparyantāḥ saṃsāriṇo jīvā
baddhāḥ | paramātmopāsanayā tyaktasūkṣmaśarīrā

7.10.3

vaikuṇṭhanivāsino muktāḥ | teṣāṃ brahmānubhavo'nanta eva | na tasya paramāvadhiḥ
baddhadaśāyāṃ tirobhūtaṃ guṇāṣṭakaṃ muktadaśāyāmāvirbhavati | guṇāṣṭakaṃ tvaprākṛtaśabdasparśarūparasagandhaśaktijñānānandarūpam | anantagaruḍaviṣvaksenādayo jīvā nityāḥ
nityavibhūtirnāma śuddhasattvātmakaḥ svayaṃprakāśo deśaviśeṣaḥ | idaṃ ca
nityavibhūtiḥ
śuddhasattvaṃ dravyātmakaṃ guṇasattvādvilakṣaṇaṃ guṇasattvasyāśrayabhūtaṃ ca | deśaviśeṣaścāyamadhaḥ paricchinnaḥ | ūrdhvaṃ tvasya paricchedo na vidyate
paramātmano muktānāṃ nityajīvānāṃ ca bhogasthānametat
jñānaṃ buddhiḥ | arthaprakāśa iti yāvat | tacca sadā saviṣayaṃ svaprakāśaṃ vibhu
jñānam
ca | idaṃ ca dravyaṃ sadeva guṇātmakamapi bhavati
niyamena jīveśvarānyataravṛttitvāt | yathā dīpasya
prabhā dravyarūpāpi dīpaguṇabhūtā bhavati tadvat
jīveśvarasvarūpabhūtaṃ jñānaṃ tvetasmādanyat | tacca kevalaṃ dravyameva | na tu guṇaḥ
jīveśvarayoḥ kevaladravyatvāt | tatra yathā
svasyaiva bhāsako dīpaḥ svasya cānyasya ca prabhā
tadvajjīveśvarasvarūpabhūtaṃ jñānaṃ svasyaiva prakāśakam | guṇabhūtaṃ jñānaṃ tu svasya cānyasya ca prakāśakaṃ bhavati | tacca guṇabhūtaṃ jñānamīśvarasya nityānāṃ ca jīvānāṃ
sadāvirbhūtameva na tu kadāpi tirohitaṃ bhavati | baddhānāṃ jīvānāṃ tvaṃśenāvirbhūtaṃ
bhavati | mokṣaprāptyanantaraṃ tu kātsnryenāvirbhūtaṃ bhavati tāruṇyāvasthāyāṃ puṃstvavat

7.10.4

tacca jñānaṃ nityameva | jñānamutpannaṃ jñānaṃ naṣṭamityādivyavahārastu jñānasya saṃkocavikāsāvasthāmādāyopapādanīyaḥ | ghaṭādiviṣayapratyakṣakāle jīvātmaniṣṭhametajjñānamindriyadvārā bahirniḥsṛtya ghaṭādiviṣayeṇa saṃnikṛṣyate | ātmaguṇabhūtasyāpyasya jñānasya dravyarūpatvāṅgīkāreṇa svāśrayādanyatra gamanaṃ bahirniḥsaraṇādikriyāvattvaṃ ca na virudhyate | taduktaṃ yāmunācāryaiḥāśrayādanyato vṛtterāśrayeṇa samanvayāt
dravyatvaṃ ca guṇatvaṃ ca jñānasyaivodyate || iti
prakṛtistu sattvarajastamorūpaguṇatrayavatī nityā caturviṃśatitattvātmikā
iyameva vicitrasṛṣṭikāratvānmāyāśabdena vyapadiśyate | tathā jñānavirodhitvādaprakṛtiḥ
vidyāśabdena nityatvāccākṣaraśabdena vyapadiśyate
iyameva sarvajagato mūlaprakṛtiḥ | caturviṃśatitattvāni tu prakṛtimahadahaṃkāramanaḥpañcajñānendriyapañcakarmendriyapañcatanmātrapañcabhūtāni | triguṇātmikāyāṃ prakṛtau bhagavatsaṃkalpādhīnaguṇavaiṣamyātatkāryonmukhāvasthāyuktaśabdenocyate | tasmādavyaktānmahatattvamutpadyate | buddhisāmānyasya mahattattvamiti pāribhāṣikī saṃjñā | tacca sāttvikaṃ rājasaṃ
tāmasaṃ ceti trividham | mahattattvādahaṃkāra utpadyate | ayameva dehātmābhimānādijanakaḥ | ayamapi sāttvikarājasatāmasabhedena trividhaḥ | rājasāhaṃkārasahakṛtātsāttvikāhaṃkārājjñānendriyapañcakaṃ karmendriyapañcakaṃ cetyekādaśendriyāṇi jāyante| manaḥśrotracakṣurghāṇarasanātvagbhedena jñānendriyaṃ ṣaḍvidham | eṣu ṣaṭsrvantarindriyaṃ manaḥ
śrotrādīni pañca bāhyendriyāṇi | tatra manaḥ saṃkalpasmṛtyādau kāraṇaṃ bhavati

7.10.5

bāhyendriyāṇāṃ viṣayapravṛttau sahakāri ca bhavati | etadeva manaḥ śabdādviṣayāsaktyavasthāyāṃ bandhakāraṇam | yadā tu bāhyaviṣayāñchabdādīnvimucyātmarūpaviṣayāsaktaṃ bhavati tadā tadevāpavargakāraṇaṃ bhavati | śrotracakṣurdhāṇarasanātvagākhyāni
pañcendriyāṇi krameṇa śabdarūpagandharasasparśagrāhakāṇi | tvagindriyaṃ cakṣurindriyaṃ
ca dravyagrāhakamapi yathāyogyaṃ bhavati | ākāśādīni pañcamahābhūtāni krameṇa
śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇākhyānāṃ pañcānāmindriyāṇāṃ poṣakāṇi bhavanti | indriyāṇi cābharaṇe ratnānīva śarīramāśritya tiṣṭhanti | vākpāṇipādapāyūpasthātmakāni karmendriyāṇi pañca | etāni vacanādānaviharaṇotsargānandātmakāni kāryāṇi krameṇa janayanti | ākāśavāyutejojalapṛthivyākhyāni pañcamahābhūtāni
etānyeva bhūtāni sūkṣmāṇi prāgavasthāsthitāni tanmātraśabdenocyante śabdatanmātraṃ sparśatanmātraṃ rūpatanmātraṃ rasatanmātraṃ gandhatanmātraṃ ceti | dadhyavasthātaḥ
prākkalalarūpeṇa kṣīrapariṇāmavat
bhūtānāṃ tanmātrāṇāṃ cotpattāvanekaṃ darśanam | tatra tāmasāhaṃkārātpañcāpi
tanmātrāṇyutpadyante, tebhyaśca krameṇa pañcabhūtānyutpadyante ityekam | tāmasāhaṃkārācchabdatanmātramutpadyate | śabdatanmātrādākāśaḥ | ākāśātsparśatanmātram | sparśatanmātrādvāyuḥ | vāyo rūpatanmātram | rūpatanmātrāttejaḥ | tejaso
rasatanmātram | rasatanmātrājjalam | jalādgandhatanmātram | gandhatanmātrātpṛthivīti

7.10.6

dvitīyam | tāmasāhaṃkārācchabdatanmātramutpadyate | śabdatanmātrādākāśaḥ sparśatanmātraṃ ceti dvayamutpadyate | tathā sparśatanmātrādvāyū rūpatanmātraṃ cotpadyate | rūpatanmātrāttejo rasatanmātraṃ cotpadyate | rasatanmātrājjalaṃ gandhatanmātraṃ cotpadyate
gandhatanmātrātpṛthivyutpadyata iti tṛtīyam | ākāśādiṣu pañcasu bhūteṣu śabdādīnāṃ
pañcānāṃ guṇānāmuttarottaramaikaikadhikyamasti | tathā cākāśe śabdo vāyau śabdasparśo tejasi śabdasparśarūpāṇi jale śabdasparśarūparasāḥ pṛthivyāṃ śabdasparśarūparasagandhā iti | iha guṇabhūtānāṃ śabdādīnāṃ pañcānāṃ śabdatanmātrasparśatanmātrādipañcatanmātrasvarūpabhūtebhyaḥ śabdādibhyo bheda eva na tu nāmaikyādabheda iti
bhramitavyam | mahadādikāryāṇāmutpattirnāma kāraṇasyāvasthāntarāpattireva | na tu
naiyāyikānāmivānūrvakāryārambhaḥ| pañcamahābhūtānāṃ pañcīkaraṇaprakriyā pūrvavadeva
( pṛ0 14) bodhyā
kālastu jaḍo vibhurdravyaviśeṣaḥ | sa ca dvividhaḥ khaṇḍo'khaṇḍaśca | khaṇḍo
nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtādiranityaḥ | ayameva yugapakṣmādivyavahāraheturatītādivyavahārahetuśca
akhaṇḍakālastu nityaḥ | īśvaraśca vaikuṇṭhalokātiriktasthale kālādhīna eva sṛṣṭyādikaṃ karoti | vasanta eva puṣpodgama ityevaṃ
kālaviśeṣaniyamenaiva tattadvikārajātotpatteḥ | īśvaraḥ svasaṃkalpitakālaniyamānurodhenaivākhilakāryāṇyutpādayati | etadevātra kālasya svātantryam | vaikuṇṭhe tu
vidyutvādidyamānasyāpi kālasyeśvarādhīnatvameva na kathamapi svātantryam | na
kālastatra vai prabhuriti vacanāt | ata eva tatreśvaraḥ sarvadā sarvaṃ yadṛcchayotpādayati

7.10.7

īśvaro jīvo nityavibhūtirjñānaṃ prakṛtiḥ kālaścetyeteṣūkteṣu ṣaṭsu dravyeṣvīśvarādicatuṣṭayamajaḍam | prakṛtiḥ kālaśceti dvayaṃ
jaḍam | īśvaro jīvaśceti dvayaṃ pratyagityucyate
nityavibhūtirjñānaṃ ceti dvayaṃ parāgityucyate
svasmai bhāsamānatvaṃ pratyaktvam | parasmā eva bhāsamānatvaṃ parāktvam
guṇāstu daśavidhāḥ sattvarajastamaḥśabdasparśarūparasagandhasaṃyogaśaktibhedāt
sattvarajastamorūpaṃ guṇatrayamatīndriyaṃ tattatkāryeṇānumeyam | sattvaguṇaḥ svāśraye
prakāśasukhalāghavādi janayati | tacca sattvaṃ dvividhaṃ śuddhaṃ miśraṃ ceti | rajasā
tamasā cāspṛṣṭaṃ śuddham | tacca vaikuṇṭhalokavarti vaikuṇṭhalokasaṃbandhātparameśvare ceti
dravyadvayaniṣṭham | rajasā tamasā ca spṛṣṭaṃ miśram
tattiguṇātmakaprakṛtiniṣṭhaṃ prakṛtisaṃbandhājjīve
cetyetadapi dravyadvayaniṣṭham | prakṛtisvarūpabhūtebhyaḥ
sattvādibhya uktaṃ sattvādiguṇatrayaṃ bhinnameva | rajoguṇastu svāśraye rāgalobhapravṛttyādikaṃ janayati | tamoguṇastu svāśraye mohamamādāpravṛttyādikaṃ janayati
rajastamorūpaṃ guṇadvayaṃ tu prakṛtau tatsaṃbandhājjīve ca vartate | sattvaguṇaḥ samyagjñānarūpeṇa sukhādiheturmokṣapradaśca | rajoguṇo rāgādirūpeṇa karmasaṅgaduḥkhādihetuḥ
svargādipradaśca | tamoguṇastvajñānarūpeṇālasyādiheturnarakapradaśca bhavati
śrotrendriyagrāhyaḥ śabdaḥ | sa ca pañcabhūtavartī | tvagindriyamātragrāhyaḥ sparśaḥ
sa ca pṛthivyaptejovāyuvṛttiḥ | cakṣurindriyamātragrāhyaṃ rūpam | tacca pṛthivyaptejovṛtti | rasanendriyagrāhyo rasaḥ| sa ca pṛthivījalavṛttiḥ| ghrāṇendriyagrāhyo gandhaḥ

7.10.8

sa ca pṛthivyāmeva | sattvarajastamāṃsi śabdasparśarūparasagandhāścetyetadaṣṭakaṃ pratyekaṃ
dvividham—pañcamahābhūtopādānabhūtaṃ tadanupādānabhūtaṃ ca | ādyaṃ dravyaśabdavācyaṃ
dravyeṣvevāntarbhavati | tatra sattvarajastamāṃsi prakṛtyavayavā eva | śabdādipañcakaṃ
tu prakṛtivikārabhūtaṃ caturviṃśatitattvāntargataṃ tanmātraśabdavācyam | antyaṃ tu
pañcamahābhūtaniṣṭhaṃ guṇaśabdavācyamatroktam
saṃyuktapratyayahetuḥ saṃyogaḥ | ayaṃ ṣaḍdravyavṛttiḥ sāmānyaguṇo'vyāpyavṛttiranityaśca | vibhūnāmapi saṃyogo'styeva | bādhakābhāvāt
sarvakāraṇānāṃ kāraṇatvanirvāhikā śaktiḥ | śaktirapi ṣaḍdravyavṛttiḥ
sāmānyaguṇaḥ | iyaṃ cānityā kāryānumeyā ca
nanu kathaṃ daśaiva guṇā iti | tadatiriktasya jñānākhyasya guṇasya jīveśvararūpadravyaniṣṭhasya sattvāditi cenna | etajjñānaṃ hi
dravyagaṇanāyāmuktameva | tasya saṃkocavikāsahūpāvasthāśrayatvena dravyatvasya spaṣṭameva pratipannatvāt
tasya ca dravyasyāpi sato jīveśvaraniṣṭhatvena nityaṃ parāvalambita svabhāvatvādaguṇatvabuddhirbhavati | evaṃ tejodravyāntargatāyāḥ prabhāyā dravyabhūtāyā api nityaṃ
svātiriktatejontarāvalambitasvabhāvatvādadguṇatvabuddhirbodhyā
jīvo nityavibhūtiḥ prakṛtiḥ kālaśceti catuṣṭayamīśvarasya śarīram | yasyātmā
śarīram (bṛ0 3|7|22) yasya pṛthivī śarīram (bṛ0 3|7|3)
ityādiśruteḥ | yasya ca yaccharīraṃ sa tasya śarīrasyātmā bhavati | ātmaśarīraśabdau hi svāmibhṛtyaśabdavatsasaṃbandhikārthakau
ātmanaḥ śarīraṃ śarīrasyātmeti | atati vyāpnotītyātmā | yacca yena vyāpyate tattasya śarīram

7.10.9

īśvareṇa hi sajīvaṃ sarvaṃ jagadantaryāmirūpeṇa vyāpyate | na tu tamanyaḥ kaścanāntaryāmī bhūtvā vyāpnoti | ata īśvaraḥ paramātmaśabdenocyate | jīvātmani
naitādṛśaṃ paramatvam | īśvarasya jīvāntaryāmitvāt | īśvaraḥ kevalamātmaiva na tu
kasyāpi śarīrabhūtaḥ | jīvastvīśvarasya śarīraṃ bhavati jaḍasya cātmā bhavati
jaḍaṃ tu śarīrameva na tu kasyāpyātmabhūtam
śarīraśarīriṇośca tādātmyena vyavahāro yadyapi loke dṛśyate yathā manuṣyo'haṃ
gauro'haṃ sthūlo'hamityādau tathāpi sa vyavahāro gauṇa eva | śarīrapratisaṃbandhina
ātmano vastutaḥ śarīrāpekṣayā bhinnatvāt | paramātmaśarīraṃ ca cetanatvena
sajātīyaṃ jīvarūpamacetanatvena vijātīyaṃ ca jaḍarūpam | tathā ca paramātmani sajātīyādvijātīyācca bhedaḥ sidhyati | tathā ca śrutiḥ kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ ( śve0 1

7.22

) iti | atra kṣarātmapadavācyayorjaḍajīvayorniyamyatvena devapadavācyasya paramātmanaśca tanniyantṛtvena pratipādanāttābhyāṃ
paramātmano bhedaḥ spaṣṭa eva | sūtrakārairapyadhikaṃ tu bhedanirdeśāt ( bra0 sū0 2
1

7.6

) ityādau jīveśvarayorbheda uktaḥ | tathā jñānaśaktibalaiśvaryavīryatejorūpaṃ guṇaṣaṭkaṃ na paramātmasvarupāntargataṃ kiṃ tu paramātmaniṣṭhamiti tasmādapi
paramātmā bhinna eveti paramātmani svagatādbhedaḥ sidhyati | tathā ca paramātmani
sajātīyabhedavijātīyabhedasvagatabhedarūpaṃ bhedatrayaṃ siddham
nanvevaṃ so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeya ( tai0 2