Nayamayukhamalika 1.8.13
Nayamayūkhamālikā 1.8.13
- Language
- Sanskrit
1.8.13
jyotiṣaikeṣāmasatyanne ||
1.8.13.p1
ajā śabdasya svatantraprakṛtipatve viśeṣakasyābhāvāt vākyāntarānurodhena brahmātmakatvaṃ sādhitam| tadatranaprasarati| brahmasatve saṃkhyādhikyāt, tena vinaiva saṃkhyāpūraṇaena abrahmātmikā prakṛtiriti niścayasaṃbhavāditi śaṅkayā saṅgatiḥ| vājasaneyinassamāmanaṃti| ’yasminpañca pañajanā ākāśaśca pratiṣṭhitaḥ| tameva manyaātmānaṃ vidvān brahmāmṛto'mṛta’miti| ayammantraḥ sāṃkhyatantrasiddhatatvaparaḥ uta vākyaśeṣāmnātaprāṇādipara iti paṃcaviṃśatisaṃkhyātatvādhikyapratītibhyāṃsaṃśaye pūrvapakṣaḥ| sāṃkhyatatvaparaḥ| paṃcaviṃśatisaṃkhyātatvādhikyapratīteḥ| tatpratiśca paṃcaśabdaviśeṣitātpañcaśabdāt| paṃcajanāiti hi na manuṣyādivācīśabdaḥ| prathamapaṃcaśabdasamabhivyāhāreṇa dvitīyapaṃcaśabdasyāpi saṃkhyāparatvāvasāyāt| tataśca pañcānāṃ janānāṃ samūhāiti samāhāraviṣayoyaṃ samāsaḥ| tathā niścaye ca paṃcapūlyaitivadīkārābhāvo liṅgavyatyayaśca chāndasassamarthanīyaḥ| taddhitārthottarapadayorabhāvena samāsasya samāhāviṣayatvāvaśyaṃbhāvāt| te samūhāḥ katītyākāṃkṣāyāṃ punaḥ pañcasaṃkhyayā viśeṣyante ’pañca pañca pūlya’ itivat| nanu samāsamabhaayupagamya chāndasatvena rūmasamarthanaṃ kimarthaṃ, asamāse'pi pañcaśabdadvayena pañcaviṃśatisaṃkhyālābhopapatteḥ| evaṃ saṃvardhanena saṃkhyāviśeṣalābho'pyanyatra saṃpratipanna eva| yathā ’pañcapañcāśatasrivṛtassaṃvatsarā’ ityatra pañcaguṇitapaṃcāśatsaṃkhyayā paṃcāśaduttaradviśatasaṃkhyālābhaḥ| yathāvā ’vayaso vayasassapta daśasaptadaśāni dadātī’tyatra saptadaśaguṇitasaptadaśasaṃkhyayā ekonanavatyuttaradviśatasaṃkhyālābhaḥ| yathāvā ’paṃcabhirdhātā vidadhāvidaṃ yattāsāṃ svasṝrajanayat paṃca paṃca tāsāmuyaṃti prayaveṇa paṃca nānārūpāṇi kratavo vasānāḥ triṃśatsvasāra upayaṃti niṣkṛta’ mityatra paṃcaguṇitapaṃcasaṃkhyayā paṃcaviṃśatisaṃkhyālābhā iti cet maivaṃ| paṃcajanaśabdasya samāsapadatvena tannāyāyanavatārāt| samāsapadatvaṃca śatapathabrāhmaṇapaṭhitasyāsya mantrasya antānudāttasvareṇa niścīyate| asyāntānudāttasvarasya śatapathabrāhmaṇasvaravidhāyakabhāṣikākhyagranthavihitabrāhmaṇapaṭhitamantratvanimittodāttādeśarūpatvāt| atastasya ’sthāninā samāsasye’ ti vyākaraṇavihitena antodāttasvareṇa ’paṃcānāṃtvā paṃcajanānā’miti mantrāntare samāsadarśanena ca atrāpi samāsena bhāvyamiti| tasmātsamāhārasamāso'yaṃ, chāndasatvena rūpasiddhirityeva yuktam| na ca tatvādhikyaprasaṅgaḥ| caturviṃśatestatvānāṃ ātmani pratiṣṭhitatvavacanaṃ tadadṛṣṭāyattatvāt bhāktaṃ, ātmanastadvacanaṃ svamahimapratiṣṭhitatvavacanavat bhāktamityupapatteḥ|
1.8.13.p2
sāṃkhyatatvāparigrahe śrutapaṃcaviṃśatisaṃkhyānvayānirvāhāditi| evaṃ prāpte siddhāntaḥ||
1.8.13.p3
paṃcaviṃśatisaṃkhyopasaṃgrahādapi na sāṃkhyatatvapratītiḥ| tebhyaḥ pṛthagbhāvāt| tadvailakṣaṇyāt| ’yasmin paṃca paṃcajanā’ iti teṣāṃ yacchabdanirdiṣṭabrahmātmakatāpratīteḥ, ātmākāśābhyāṃ saṃkhyātirekācca| naca paṃcaviṃśatisaṃkhyānvayānurodhena pūrvapakṣāvasānoktā kliṣṭagatiḥ kalpanīyā| kaṭhavallīṣu ’indriyebhyaḥ parāhyarthā’ ityādinā puruṣāvaratvena varṇitānāṃ jñānendriyakarmendriyabhūtatanmātrā manobuddhibhoktṛsthūlasūkṣmaśarīrāṇāṃ ’taccākāśaṃ sanātana’mityādiṣvākāśaśabdena prasiddhasya aprākṛtabhagavallokasya ca grahaṇasambhavāt kaṭhavallīṣu avyaktaśabdasya sthūlasūkṣmaśarīradvayaparatvopapatteḥ. evamakleśena antaraṅgaśākhāntaradṛṣṭasaṃkhyopasaṃgrahasaṃbhave kliṣṭagatyā bahiraṅgāprāmāṇikasāṃkhyatatvopasaṃgrahāyogtā| vastuto'tra paṃcaviṃśatisaṃkhyāpratītireva nāsti| samāhārasamāse srīpratyayābhāvapulliṃgayoḥ chāndasatvena samarthanīyatvāt, paṃcajanaśabdasya saṃjñāśabdatvamabhyupagamya ’diksaṃkhye saṃjñāyā’ miti sūtravihitasaṃjñaāsamāsavarṇanopapatteḥ| nanu tarhi paṃcajanasaṃjñakāḥ kecidiha varṇanīyā iti cet satyam| santyeva vākyaśeṣaśrutāḥ prāṇādayaḥ ’prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuśśrotrasyaśrotramannasyānnaṃ manaso ye manovidu’riti vākyaśeṣe hi ṣaṣṭhyantaiḥ prāṇādiśabdaiḥ prasiddhāḥ prāṇādayaḥ śrūyante| nanu śatapathabrāhmaṇe mādhyandinānāmevānnapāṭhaḥ| na kāṇvānām| atasteṣāṃ prāṇādayaḥ paṃcapaṃcajanā nasyuriti cet ucyate- ’yasminpaṃcapaṃcajanā’ ityasmāt pūrvasminmaṃtre ’taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛta’ miti jyotiṣāṃ jyotiṣṭvena brahmaṇyabhidhīyamāne brahmādhīnasvakāryāṇāṃ keṣāṃcijjotiṣāṃ pratipādakena ṣaṣṭhyantajyotiśśabdena prakāśakāni jñānendriyāṇai gṛhyanta iti indriyaviśeṣāṇāṃ samarpakeṇa ’prāṇasya prāṇa’ mityādivākyaśeṣeṇāvadhāryate| tatra ’prāṇasye’ti śabdena vāyusambandhinassparśendriyasya grahaṇam| mukhyaprāṇasya jyotiśśabdena ṣaṣṭhyantena pradarśanāyogāt| ’cakṣuṣa’ iti ’śrotrasye’ ti cakṣuśśrotrendriyayorgrahaṇam| ’annasye’tyannaśabdoditapṛthivīsambhandhighrāṇendriyagrahaṇam| tenaiva adyate'nenānnamiti vyutpattyā taṃtreṇa rasanendriyasyāpi grahaṇam| ’manasa’ iti mana indriyasya| evaṃ gṛhītānāṃ sarveṣāmindriyāṇaāṃ grahaṇasidhyarthaṃ kaṇvaśākhāyāmapyupasaṃhartavyam| ṣaṣṭhyantajyotiḥpadoditendriyopakramasya vākyaśeṣagateṃdriyaviśeṣopanyāsasya ca tatrāpi tulyatvāt tadevaṃ ’yasmin paṃca paṃcajanā ākāśaśca pratiṣṭhita ’ iti paṃcajanaśabdanirdiṣṭāni indriyāṇi ākāśaśabdopalakṣitāni bhūtāni ca brahmaṇi pratiṣṭhitānīti sarvatatvānāṃ brahmāśrayatvapratipādanāt natantrasiddhabrahmānadhīnapaṃcaviṃśatitatvānuvādaśaṅkāvakāśaiti sthitam||
1.8.13.p4
saṃgrahakārikāḥ||
1.8.13.p5
yasminpañceti manau pacoktāḥ paṃcajanasamāhārāḥ|
1.8.13.p6
tatvāni paṃcaviṃśatirete kapilena kathitāni||
1.8.13.p7
maivaṃ brahmāśrayatābhedānnahidhīstaduktatvānāṃ|
Linked texts (1)
- Śrībhāṣya (complete text) — Sanskrit