Nayamayukhamalika 1.8.13.p3
Nayamayūkhamālikā 1.8.13.p3
- Language
- Sanskrit
1.8.13.p3
paṃcaviṃśatisaṃkhyopasaṃgrahādapi na sāṃkhyatatvapratītiḥ| tebhyaḥ pṛthagbhāvāt| tadvailakṣaṇyāt| ’yasmin paṃca paṃcajanā’ iti teṣāṃ yacchabdanirdiṣṭabrahmātmakatāpratīteḥ, ātmākāśābhyāṃ saṃkhyātirekācca| naca paṃcaviṃśatisaṃkhyānvayānurodhena pūrvapakṣāvasānoktā kliṣṭagatiḥ kalpanīyā| kaṭhavallīṣu ’indriyebhyaḥ parāhyarthā’ ityādinā puruṣāvaratvena varṇitānāṃ jñānendriyakarmendriyabhūtatanmātrā manobuddhibhoktṛsthūlasūkṣmaśarīrāṇāṃ ’taccākāśaṃ sanātana’mityādiṣvākāśaśabdena prasiddhasya aprākṛtabhagavallokasya ca grahaṇasambhavāt kaṭhavallīṣu avyaktaśabdasya sthūlasūkṣmaśarīradvayaparatvopapatteḥ. evamakleśena antaraṅgaśākhāntaradṛṣṭasaṃkhyopasaṃgrahasaṃbhave kliṣṭagatyā bahiraṅgāprāmāṇikasāṃkhyatatvopasaṃgrahāyogtā| vastuto'tra paṃcaviṃśatisaṃkhyāpratītireva nāsti| samāhārasamāse srīpratyayābhāvapulliṃgayoḥ chāndasatvena samarthanīyatvāt, paṃcajanaśabdasya saṃjñāśabdatvamabhyupagamya ’diksaṃkhye saṃjñāyā’ miti sūtravihitasaṃjñaāsamāsavarṇanopapatteḥ| nanu tarhi paṃcajanasaṃjñakāḥ kecidiha varṇanīyā iti cet satyam| santyeva vākyaśeṣaśrutāḥ prāṇādayaḥ ’prāṇasya prāṇamuta cakṣuṣaścakṣuśśrotrasyaśrotramannasyānnaṃ manaso ye manovidu’riti vākyaśeṣe hi ṣaṣṭhyantaiḥ prāṇādiśabdaiḥ prasiddhāḥ prāṇādayaḥ śrūyante| nanu śatapathabrāhmaṇe mādhyandinānāmevānnapāṭhaḥ| na kāṇvānām| atasteṣāṃ prāṇādayaḥ paṃcapaṃcajanā nasyuriti cet ucyate- ’yasminpaṃcapaṃcajanā’ ityasmāt pūrvasminmaṃtre ’taṃ devā jyotiṣāṃ jyotirāyurhopāsate'mṛta’ miti jyotiṣāṃ jyotiṣṭvena brahmaṇyabhidhīyamāne brahmādhīnasvakāryāṇāṃ keṣāṃcijjotiṣāṃ pratipādakena ṣaṣṭhyantajyotiśśabdena prakāśakāni jñānendriyāṇai gṛhyanta iti indriyaviśeṣāṇāṃ samarpakeṇa ’prāṇasya prāṇa’ mityādivākyaśeṣeṇāvadhāryate| tatra ’prāṇasye’ti śabdena vāyusambandhinassparśendriyasya grahaṇam| mukhyaprāṇasya jyotiśśabdena ṣaṣṭhyantena pradarśanāyogāt| ’cakṣuṣa’ iti ’śrotrasye’ ti cakṣuśśrotrendriyayorgrahaṇam| ’annasye’tyannaśabdoditapṛthivīsambhandhighrāṇendriyagrahaṇam| tenaiva adyate'nenānnamiti vyutpattyā taṃtreṇa rasanendriyasyāpi grahaṇam| ’manasa’ iti mana indriyasya| evaṃ gṛhītānāṃ sarveṣāmindriyāṇaāṃ grahaṇasidhyarthaṃ kaṇvaśākhāyāmapyupasaṃhartavyam| ṣaṣṭhyantajyotiḥpadoditendriyopakramasya vākyaśeṣagateṃdriyaviśeṣopanyāsasya ca tatrāpi tulyatvāt tadevaṃ ’yasmin paṃca paṃcajanā ākāśaśca pratiṣṭhita ’ iti paṃcajanaśabdanirdiṣṭāni indriyāṇi ākāśaśabdopalakṣitāni bhūtāni ca brahmaṇi pratiṣṭhitānīti sarvatatvānāṃ brahmāśrayatvapratipādanāt natantrasiddhabrahmānadhīnapaṃcaviṃśatitatvānuvādaśaṅkāvakāśaiti sthitam||
Linked texts (1)
- Śrībhāṣya (complete text) — Sanskrit