Pramāṇa · Search · About · API

Nayamayukhamalika 1.8.22

Nayamayūkhamālikā 1.8.22

Language
Sanskrit

1.8.22

avasthiteriti kāśākṛtsnaḥ ||

1.8.22.p1

bṛhadāraṇyake maitreyībrāhmaṇe yājñavalkyaḥ svayaṃpravivrajiṣayā maitreyīkātyāyanyoḥ svabhāryayorvittasaṃvibhāgaṃ cikīrṣan vittena kimamṛtatvaṃ prāptuṃ śakyamiti maitreyyā pṛṣṭo ’yathaivopakaraṇavatāṃ jīvitaṃ tathaivatejīvitaṃsyāt amṛtatvasya tu nāśāsti vittena ’ tyuktvā ’yenāhannāmṛtāsyāṃ kimahaṃ tena kuryāṃ yadeva bhagavānveda tadeva mebrūhī’ ti tayā punaramṛtatvasādhanaṃ pṛṣṭaḥ ’na vā are patyuḥ kāmāya patiḥ priyobhavati ātmanastu kāmāya patiḥ priyobhavatī’ tyādibhiḥ ’na vā are sarvasya kāmāya sarvaṃ piryaṃ bhavati ātmanastu kāmāya sarvaṃ priyaṃ bhavatī’tyantaiḥ vākyaiḥ patijāyāputravittādikaṃ sravaṃ yadbhogārthatayaiva priyaṃ bhavati taṃ patyādisarvabhoktāramātmānamupakramya ’ātmāvā are dṛṣṭavyaśśrotvyomanvyonididhyāsitavya ’ ityamṛtatvasādhanamātmadarśanaṃ tatsādhanāni śravaṇādīni copadiśya ’ātmanikhalvare dṛṣṭe śrute mate vijñāte idaṃsarvaṃvidita ’ mityātmavijñānena sarvavijñaānamuktvā ’sayathā''rdraidhāgnarabhyāhitasya pṛthakdhūmāviniścarantyevaṃvā are'sya mahatobhūtasya niśvāsitametadyadṛgveto yadurvedassāmavedo'tharvāṅrasaitihāsaḥ purāṇaṃ vidyāupaniṣadaślokāssūtrāṇyanuvyākhyānāni vyākhyānānīṣṭaṃ hutamāśitaṃ pāyitamayañca lokaḥ paraśca lokassarvāṇi ca bhūtanyasyaivaitānisarvāṇiniśvasitānī’ti tasya nāmarūpātmakasakalaprapañcakāraṇatvaṃ pradarśya ’prajñānaghanaevaitebhyo bhūtebhyassamutthāya tānyevānuviśyati napretyasaṃjñā'stī’ti tasyotpattivināśaviśeṣavijñaānābhāvānuktvā ’etāvadarekhalvamṛtva’miti tasyātmanovedanamamṛtatvasādhanamupasañḍahāreti śrūyate| atra patijāyādivākyajātamutpattivināśavākyañca paramātmaviṣayamiti pratīyate| sarvāṇi caitāni vākyāni ekaviṣayatvena pravṛttāni prakṛtaparamarśibhirātmaśabdasarvanāmaśabādairuttarottaravākyapravṛtteḥ| caturthādhyāye maitreyībrāhmaṇe mahadbhūtamanantamapāra’miti paramātmāsādhāraṇaviśeṣaṇāni ’prajñānaghanaeve’tyādivākyoktotpattivināśādijīvaliṃgasāmānādhikaraṇyena nirdiṣṭāni| evaṃ jīveśvaraliṃgayuktavākyānāmekaviṣayatvapratītāvapi nābedastayośśrutitātparyaviṣa ityabhyupagantuṃ yuktam|

1.8.22.p2

’nāhaṃ sarvajña ’ ityādyanubhavena jīve sarvajñatvādiviśiṣṭeśvarabhāvabādhāt| ubhayorbhedena atra pratipādanakalpanaṃtvekaviṣayatvapratītiviruddham| tasmāt jīveśvarayoranyataraevātra pratipādyaḥ| apratipādyaliṃgāni ca pratipādye yojyānīti sthite jīvadharmāṇāmīśvare yojanena siddhānto bhaviṣyati| īśvaraliṃgānāṃ jīve yojanena sāṃkhyatantrasiddhaḥ puruṣa evātra pratipādya iti tāvatpūrvapakṣaḥ| tathāhi- patijāyādisambandhastāvadavicalaṃ jīvaliṃgam| ’navā are patyuḥ kāmāye’tyatra vaiśabdena prasiddhidyotakena| prasiddhaṃ hyetat tavāpi, maitreyi yat patyādayo jāyādīnāṃ patyādiprayojanāya priyā na bhavaṃti kiṃ tu svaprayojanāyaivetyevamarthapratīteḥ| ataḥ patyādikaṃ parityajyāmṛtatvasādhakaṃ svātmadarśanameva śravaṇādibhissampādanīyamiti

1.8.22.p3

’ātmā vā'are draṣṭavya’ ityādi nocyata iti saṅgacchate| nanu svātmabhogāya patyādīnāṃ priyatvamuktvā tataḥ kevalamātmasvarūpamanveṣṭavyamiti vacanaṃ na saṃghaṭate| priyamevahyanveṣṭavyaṃ natu priyaviyuktasvarūpamiti cet, ucyate-- sarveṣāmapi svātmā svataḥ priyaḥ, patijāyādayastu na patitvādinā priyāḥ, teṣāṃ sveṣṭasaṃpādakatvadaśāyāmiva svāniṣṭakaraṇatvadaśāyāṃ prītyadarśanāt| ataḥ svātmanaḥ patyādīnāṃ cānubhavānusāreṇa vyavasthitāvyavasthitapuruṣārthatvarūpaṃ tatvamālocyāvyavasthitagauṇapuruṣārtharūpaṃ patyādikaṃ parityajya mukhyamevāśrayediti prakṛtiviyuktātmadarśanatadarthaśravaṇamananadhyānavidhānaṃ saṅgacchata eva| ’daśamanvantarāṇīha tiṣṭhantīṃdriyacintakā’ ityādinā tantrasiddhapuruṣadhyānasya sāṃkhyairmuktaphalakatvapratipādanā| sarvavijñānavacanamapi tatra saṅgacchate| muktyarthānusandheyaprakṛtiviyuktajīvasvarūpāṇāṃ viśeṣakāntarābhāvenaikāratayā svātmani tathā vijñātesati ’evamākārassarve jīvā’ iti jñātuṃ śakyatvāt| sarvopādānatva vacanaṃ tu jīvādhiṣṭhitapradhānaviṣayatayā saṅgacchate| tatrahyādreṃdhanaviśiṣṭasyāgneḥ dhūmopādānatvaṃ dṛṣṭāntīkṛtaṃ| na cāgnirdhūmopādanāṃ, kiṃtvādreṃdhanameva| tadutkarṣeṇa dhūmotkarṣadarśanāt| eṃ dārṣāntikabhāve'pyādreṃdhanakalpajaḍaprakṛtiviśiṣṭasyāgnikalpasya cetanasyopādānatvavarṇanaṃ dṛṣṭāntānusārāt ’dadhnā juhotī’ti vidhānamiva viśeṣaṇae saṃkrāmati| evamiha brahmadharmāṇāṃ jīve yojayituṃ śakyatvāt, jīvadharmāṇāṃ patijāyādisambandhotpattivināśāviśeṣavijñānābhāvānāṃ brahmaṇi yojayituṃ śakyatvāt| bṛhadāraṇyakacaturthaṣaṣṭhādhyāyāmnātayormaitreyībrāhmaṇayostantarasiddhe puruṣe paryavasānena tatsāmānyāt sarvāṇyapi kāraṇavākyāni puruṣādhiṣṭhitapradhānakāraṇatvaparāṇi| ataḥ pradhānameva jagatkāraṇaṃ natvīśvaro nāma kaścidastīti| evaṃ prāpte siddhāṃtaḥ---

1.8.22.p4

amṛtatvasādhanavedanenopakramastenopasaṃhāo madhyecāmṛtatvasādhanātmadarśanaśravaṇamananadhyānakīrtanañca prakaraṇasya paramātmaviṣayatva evopapadyate, natantrasiddhapuruṣaviṣayatve| ’nānyaḥ panthā’ iti śruteḥ śrutiviruddhasya ’puruṣaṃ nirguṇaṃ prāpye’tyāditāntrikavacanasya heyatvāt| kathaṃ brahmaṇi patijāyādivākyaghaṭanā| itthaṃ- patijāyāputravittādayo matprayojanāyāhamasyapriyassyāmiti svasaṅkalpāt priyā na bhavanti, kintu paramātmanassvārādhakapriyapratilaṃbhanaviṣayakāmanānirvṛttaya iti| paramātmā hi karmabhirārādhitastattatkarmānuguṇaṃ pratiniyatadeśakālasvarūpaparimāṇamārādhakānanāntattadvastugataṃ priyatvamāpādayati| ’eṣa hyevānandayātī’ti śruteḥ| na tu kimapi vastu svataḥ priyamapriyaṃ vā bhavati| yathoktaṃ bhagavatā paraśareṇa-- ’tadeva prītaye bhūtvā punarduḥkhāya jāyate| tadeva kopāya punaḥ prasādāya ca jāyate| tasmādduḥkhātmakannāsti na ca kiñcit sukhātmaka’miti| nanvitthaṃ patijāyādivākyaṃ paramātmaviṣayatāṃ prāpnotu nāma| ’tānyevānuvinaśyatī’tyādi jīvaparāmarśaḥ kathantadviṣayatāṃ prāpnuyāditi cet, itthaṃ jīvastāvat īśvarādutpadyate| ’yathā sudīptātpāvakādvipphuliṅgā’ityādiśravaṇāt| atastayoḥ kāryakāraṇabhūtayorasti ghaṭamṛtpiṇḍayoriva mukhyamevaikyaṃ, tadiha jñāpanīyam ’ātmanikhalvara’ityādipūrvavākyoktasarvavijñānapratijñāsidhyarthamiti tatjñāpanārthaṃ jīvaśabdairīśvarābhidhānamityāśmarathya ācāryo manyate| saṃsāradaśāyāṃ jīveśvarayorbhede'pi mokṣadaśāyāṃ ’yathā nadyassyaṃdamānāssamudra’iti mantroktanadīsamudranyāyena abhedaprāpteḥ jīvaśabdairīśvarābhidhānamityoḍulomirācāryo manyate| īśvarasya jīve'ntaryāmitayā'vasthitestanniyāmyatvena taccharīrasya jīvasya śabdāśśarīriparyantāiti jīvaśabdairīśvarābhidhānamiti kāśakṛtsnaācāryo manyate| itameva mataṃ sūtrakārasyābhimatam| jīvotpatteḥ ’nātmā'śrute’rityatra, muktāvāgantukarūpābhiniṣpatteḥ ’saṃpadyāvirbhāva’ityatra nirākariṣyamāṇatvāt, sarvaśabdānāṃ śarīriparamātmaparyantatvasya ’carācaravyapāśrayastu syā’ diti sūtreṇa prasādhayiṣyamāṇatvācca| tasmādādimadhyāvasānaparāmarśāt maitreyībrāhmaṇaṃ paramātmaparam| natu tantrasiddhapuruṣaparamiti sarveṣāṃ kāraṇavākyānāṃ siddhaṃ paramātmaparatvam||

1.8.22.p5

saṃgrahakārikāḥ||

1.8.22.p6

maitreyībrāhmaṇoktaḥ patisutavanitādyanvayāt pañcaviṃśa-

1.8.22.p7

stasya jñānādvimuktiḥ prakṛtivirahitasyeti taṃtre prasiddhiḥ|

1.8.22.p8

tannyāyātsarvavedāvadhiparipaṭhitāścetanaikāntaśabdāḥ

1.8.22.p9

tatraivākhyāṃ labhaṃtāṃ bhavatu ca tadadhiṣṭhātṛkaṃ tatpradhānam||

1.8.22.p10

patisutavanitādikīrtane'pi spṛśati na saṃsṛtibhājamātmaśabdaḥ|

Linked texts (1)