Nayamayukhamalika 2.2.34
Nayamayūkhamālikā 2.2.34
- Language
- Sanskrit
2.2.34
antyāvasthiteścobhayanityatvādaviśeṣaḥ ||
2.2.34.p1
nirastāssaugatāḥ| jainānirasyante| te kilamanyante- jīvadharmādharma pudgalakālākāśākhyaṣaḍdravyātmakaṃjagat nirīśvaraṃ| tatra jīvā baddhayogasiddhamuktāstrividhāḥ| dharmo gatimatāṃ gatiheturvyāpī dravyaviśeṣaḥ| adharmassthitiheturvyāpī dravyaviśeṣaḥ| pudgalastvaṇubhūdharasamudrādiḥ| ’abhūdastibhaviṣyatī’ti vyavahāraheturaṇudravyaviśeṣaḥ kālaḥ| ākāśo'pyekaḥ| kiṃtvanantapradeśa iti| punaścāparamapi saṃgrahaṃ kurvanti| jīvājīvāsravabandhanirjarasaṃvaramokṣā iti| jīvā uktāḥ| ajīvo jīvabhogyaṃ sarvaṃvastujātaṃ| āsravatyanena jīvo ghaṭādijñānarūpeṇetyāsrava indriyasaṃghātaḥ| kecitvāsravati jīve gacchatisati sarvatrānugacchatīti karmabandha āsrava ityāhuḥ| tadāha jinadattaḥ ’āsravaḥ karmaṇā bandho nirjarastadvimocana’miti| bandhaḥ ghātikarmacatuṣkāghātikarmacatuṣkabhedhenāṣṭavidhaḥ| tatrādyacatuṣkaṃ jīvasya jñānadarśanasukhavīryaguṇānāṃ mokṣadaśāyāmāvirbhaviṣyatāṃ pratighātakaṃ pravāhānādipāparūpam| dvitīyacatuṣkaṃ śarīra saṃsthānatadabhimānatatsthiti tataprayuktasukhādi nimittapuṇyamiśritatvāt puṇyarūpam| nirjaro niśśeṣaṃ jīryatyanena kāmakrodhādiriti vyutpattyā keśolluṃchanataptaśilārohaṇadirūpaṃ tapaḥ| saṃvara indriyanirodhaḥ| svābhāvikātmasvarūpāvirbhāvo mokṣaḥ| kecittu satatordhvagamanaṃ mokṣaḥ| bandhamuktasya hyūrdhvagamanaṃ svabhāvaḥ| yathā pañjaramuktaśukasya, yathā vā nirbhinnasya pariṇatairaṇḍabījasya, yathāvā dṛḍhapaṅkaliptasya jalanimajjanaprakṣīṇapaṅkalepasya śuṣkālābuphalasya| ihvanādikālapravṛttabandhavigamāt satatordhvagamanaṃ sarveṣāṃ lokānāmupari sthito niravadhiralokākāśassatatordhvagamana syāvakāśa ityāhuḥ| tathā paṭhanti- ’gatvā gatvā nivartante candrasūryādayo grahāḥ| adyāpi na nivartante tvalokākāśamārgagā’iti|| aparetvāvirbhūtajñānādiguṇasyoparideśāvastam mokṣaityāhuḥ| sarvametadvastujātaṃ saptabhaṅgīnayena yojayanti| ’syādasti, syānnāsti, syādasti ca nāsti ca, syādavaktavyaṃ, syādasti cā vaktavyañca, syānnāsticāvaktavyañca, syādasti ca nāsticāvaktavyañce’ti| atra satvāsatva-sadasatva sadasadvilakṣaṇatva-rūpānirvacanīyatva viṣayāścatvāraḥ prakārāḥ| punaścānirvacanīyatvena saha satvāsatvasadasatvasaṃyojanena trayaḥ prakārā ityevaṃ saptaprakārāvādibhirutprekṣituṃ śakyāḥ| te sarve'pi prakārā jainairīṣadīṣatsvāṅgīkṛteṣu sarveṣvapi padārtheṣu varṇyate| syācchabda īṣadartha iti kecit| anaikāntyārthaṃ ityanye| ubhayathā'pi tiṅantapratirūpakamavyayam| satve pradarśitaḥ saptabhaṅgīnayassyānnityaṃ syādanityamityādirūpeṇa nityatvabhinnatvādidharmeṣvapi samāna iti tadidaṃ jainamatamapi na yuktam| ekasminvinopādhibhedaṃ viruddhānekadharmasamāveśāsambhavāt| nanvekasminnapi deśakālādyupādhibhedena viruddhadharmasamāveśo'bhyupagamyate| nanvekasminnapi deśakālādyupādhibhedena viruddhadharmasamāveśo'bhyupagamyate| sa na tatropādhibhedassambhavatītyetāvatā'bhyupagamyate| sa na tatropādhibhedassambhavatītyetāvatā'bhyupagamyate| kintu pramāṇavattvena| ata eva piṃḍatvaghaṭatvayoḥ kālopādhibhedena samāveśamabhyupagacchatā'pi siddhāntinā jīvatveśvaratvādīnāṃ tathā samāveśe pramāṇannāstīti teṣāṃ yatkiṃcidupādhibhedena samāveśo nābhyupagamyate| evañca pramāṇādhīna eva dharmasamāveśaḥ| na tūpādhisambhavādhīna iti sthite satyatvādikaṃ vyavasthāpayadbhistaistairvādibhirūpapāditāni satvāsatvasadasattvādiṣu pramāṇānīti teṣāṃ samāveśaḥ kuto na syāditi cenna| taistairvādibhirutprekṣitānāṃ sarveṣāṃ prāmāṇyasaṃbhavāt parasparavirodhitvena keṣāṃcidābhāsatvāvaśyaṃbhāvāt| anyathā prapaṃcasattvādvivādibhistadasatyatvādau doṣāṇāmapyumānatvena teṣāmapyāropyatvāpattyā'naikāntyavādinastattadvādyukta doṣabhāktvasyāpi prasaṃgāt| etena yaduktaṃ syādvādamaṃjaryāṃ- ’anyonyapakṣapratipakṣabhāvādyathāpare matsariṇaḥ pravādāḥ| na yānaśeṣānaviśeṣamicchannapakṣapātī samayastathāna’ iti, tannirastaṃ| apakṣapātena sakalasamayoktasattvādisaṃgrahe tattaduktāsatvadoṣāṇāmapi saṃgrahāpatteḥ| nanu tarhi lokāvirodhenaiva saptabhaṃgīnayaṃ samarthayāmahe| sarvasaṃpratipannena tāvadekasya kālabhedena satvāsatve| atastayossvasvakālavivakṣayā astīti nāstīti ca bhaṃgadvayaṃ kramavivakṣayā
2.2.34.p2
sadasadidamiti tṛtīyabhaṃgaḥ yugapatsatvāsatvavivakṣayā'nirvacanīyamiti cutarthabhaṃgaḥ| na hi yugapadekasya satvamasatvaṃ ca nirvaktuṃśakyaṃ| yagapatsatvāsatvayoranirvacanīyatvena saha satvasyāsatvasya kramikobhayasya ca melane'vaśiṣṭaṃ bhaṃgatrayamiti| tadāhānantavīryaḥ- ’tadvidhānāvivakṣāyāṃ syādastīti gatirbhavet| syānnāstīti prayogassyāt tanniṣedhe vivakṣite|| krameṇobhayavāṃchāyāṃ prayogassamudāyabhāk| yugapattadvivakṣāyāṃ syādavācyamaśaktitaḥ| ādyāvācyavivakṣāyāṃ paṃcamo bhaṃgaṃ iṣyate| antyāvācyavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhabhaṃgassamudbhavī|| samuccayena yuktaśca saptamo bhaṃga ucyata’ iti| tasmādavirodhena saptabhaṃgīnaya upapadyata iti cet, yadyevaṃ pāribhāṣikoyaṃ saptabhaṃgīnayaḥ tadāsvīkriyata eva| ghaṭādissvadeśe'sti anyadeśe nāsti, svakāle'sti-anyakagāle nāsti, svātmanāsti-anyātmanā nāstīti deśakālapratiyogibhedena satvāsatvasamāveśe laukikaparīkṣakāṇāṃ vipratipattyabhāvāt| na caitāvatā jainābhimatavastvanaikāṃtyasiddhiḥ| svakāle sadeva anyakāle asadevetyādiniyamakṣatyabhāvāt| nanu sarvadharmānaikāṃtyavādināmekatvamapi na vyavasthitaṃ| ataḥ ’syādaneka’mityaneka tvaparyāyamādāya satvāsatvādisamāveśa upapadyata iti cenna| prathamāpekṣitasyaikatvānekatvasamāveśasyāpyavirodhenopapādayitumaśakyatvāt| saṃkhyaikāṃtyānaṅgīkāre jīṃvadharmādharmādīni ṣaḍdravyāṇīti svasiddhāntasthityupanyāsāyogācca| kiṃ bahunā| sarvānaikāntyavādināṃ ’ayamasyāḥ putraḥ, ayamasyāḥ patiḥ, ayamasyāḥ pite’tyādivyavasthāyā apyasidhyā tasyāṃ putrādīnāṃ mātṛtvādyucitavyavahārā api na vyavatiṣṭheran| tasmāt sarvabahiṣkāryo'yamanakāntavādaḥ| kiṃ cātmā dehaparimāṇa iti jainairiṣyate| tadapyayuktam| mātaṅgaśarīraṃ vyāpya sthitasyātmano maśakaśarīrapraveśe vaikalyaprasaṅgāt| bhaśakaśarīrānmātaṃgaśarīraṃ praviśatastadvyāpanasamarthapariṇāmābhāvena tatra tasya sarvāṃgīṇasukhānubhavābhāvaprasaṃgācca| nanu saṃkocavikāsavānātmā tattaccharīrānusāreṇa saṃkocarūpaṃ vikāsarūpaṃ vā paryāyamavasthāṃtaramāpadyata ityabhyupeyate| ato na doṣa iti cenna| tathāsatyātmano vikāra tatprayuktānityatvādiprasaṃgāt| tasmānmokṣadaśāyāmātmano yadaṃtyaṃ parimāṇaṃ tasya tathaivāvasthānaṃ jainairapi vaktavyam| tadanantaraṃ dehāntarābhāvena taducitaparimāṇāprasakteḥ| ato mokṣadaśāvasthitātmasvarūpavat tatparimāṇasyāpi nityatvāviśeṣāt tadevātmanassvābhāvikaṃ parimāmamityaṃgīkartuṃ yuktaṃ| na tu saṃkocavikāsavattvam||
Linked texts (2)
- Sarvadarśanasaṅgraha — Mādhava, Sanskrit
- Śrībhāṣya (complete text) — Sanskrit