Pramāṇa · Search · About · API

Nayamayukhamalika 2.3.39

Nayamayūkhamālikā 2.3.39

Language
Sanskrit

2.3.39

yathāca takṣobhayathā ||

2.3.39.p1

jñātṛtvanirūpaṇānantaraṃ kartṛtvaṃ nirūpyeta jñānādhīnatvāt kṛteriti kāryakāraṇabhāvassaṅgatiḥ| jñānasvarūpassarvagato jīva ityatra upalabdhiniyamādivyavasthityasiddhivat prakṛteḥ kartṛtve tasyāssarvasādhāraṇatvāt kartṛniyamavyavasthityasiddhivat prakṛteḥ kartṛtve tasyāssarvasādhāraṇatvāt kartṛniyamavyavasthityasiddhirucyata iti dṛṣṭāntasaṅgatiśca| kiṃ prakṛtirevakartrīti tadīyakartṛtvādhyāsena jīvasya kartṛtvavyahāraḥ uta svabhāvataeva jīvaḥ karteti saṃśaye pūrvapakṣaḥ- akartaivātmā| kaṭhavallīṣu ’hantācenmanyate hantuṃ hataścenmanyate hatam| ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyata’ iti śravaṇāt| hantuṃ=hantāram| ’jantu’ mityādāviva auṇādikastun pratyayaḥ| ’ya enaṃ vetti hantāraṃ yaścainaṃ manyate hatam| ubhau tau na vijānīto nāyaṃ hanti na hanyata’ iti gītāvacanaikārthyāt| hananakartṛtvapratiṣedhaśca kartṛtvamātrapratiṣedhopalakṣaṇam| ata eva gītāsu bhagavadvacanaṃ- ’prakṛteḥ kriyamāṇāni guṇaiḥ karmāṇi sarvaśaḥ| ahaṅkāravimūḍhātmā kartā'hamiti manyate|| kāryakāraṇakartṛtve hetuḥ prakṛtirucyate| puruṣassukhaduḥkhānāṃ bhoktṛtve heturucyata’ iti| ato jīvaḥ prakṛtigataṃ vā kartṛvaṃ tattajjīvāsādhāraṇaprakṛtipariṇāmabuddhigataṃ vā kartṛtvamātmanyadhyasyan karteti vyapadiśyate| śāstramapi tathābhūtameva kartṛtvamapekṣya pravartate sahopādānādivyavahāreṇeti| evaṃ prāpte siddhāntaḥ-

2.3.39.p2

buddheḥ prakṛtervā kartṛtve ’yajeta svargakāmaḥ, mumukṣurbrahmopāsīte’tyevamādiśāstraṃ svargamokṣādiphalakāmaṃ bhoktārameva niyuṅkte| ’śāstra phalaṃ prayoktarī’ti nyāyāt| kiṃ ca śāstreṇa kartā bodhajananadvārā niyujyate| na ca acetanayoḥ buddhiprakṛtyoḥ bodhanīyatvamasti, ato bhoktṛtvāt bodhanīyatvācca ātmaiva vidhiniṣedhaśāstraniyojya iti yuktam| na ca kūṭastha ātmā'haṅkarteti parakīyaṃ kartṛtvamātmanyadhyasitumapi prabhavati| tasmādadhyāso'pyātmaprabhāsthānīyadharmajñānapariṇāmatayā taddharmatāṃ netavya iti tathaiva kṛtirapi taddharmatāṃ nīyatām| kimarthaṃ bādhānupalambhe'pi ’ahaṃ karte’ti pratibhāsasya bhrāntirūpatvaṃ, śāstrasya bhrāṃtikṛtakartṛtvālamvanatvañca, kalpyate| ’hantā cenmanyate hantu’miti maṃtrastu ’na jāyate mriyate vā vipaści’diti mantre ’na hanyate hanyamāne'pi deha’ iti dehātiriktasya ātmano hananāyogyatvena prakṛtatvāttadviṣayatayopapadyate| kartṛtvapratiṣedhakāni| ’tatraivaṃ sati kartāramātmānaṃ kevalaṃ tu yaḥ| ’paśyatyakṛtabuddhitvānna sapaśyati durmati’riti tadīyavacanāṃtareṇaikārthyāt| kiñca ’sayathā mahārājo jānapadān gṛhītvā sve janapade yathākāmaṃ parivartetaivamevaiṣa etān prāṇān gṛhītvā sve śarīre yathākāmaṃ parivartata’ ityupādānavihāropadeśadarśanāt, ’vijñānaṃ yajñaṃ tanute karmāṇi tanute'pi ce’ti laukikavedikakriyāsu kartṛtvavyapadeśācca, ātmā kartaiva| naca vijñāna śabdo'ntaḥkaraṇaparaḥ| antaḥ karaṇanirdeśe

2.3.39.p3

śrutiṣu tṛtīyāyāeva darśanāt| ihāpi tathā nirdeśaviparyayaprasaṅgāt| ’tadeṣāṃ prāṇānāṃ vijñānena vijñānamādāye’tyādivākyāntareṣu antaḥ karaṇaparasya vijñānaśabdasya tṛtīyānirdeśo hi dṛśyate| kiṃ ca prakṛteḥ kartṛtve tasyāssarvapuruṣasādhāraṇatvāt pūrvādhikaraṇoktopalabdhyādiniyamāsambhavarītyā karmaniyamasyāpyasambhavāt| tathā ca sarvāṇi karmāṇi sarveṣāṃ bhogāya syuḥ| ātmanāṃ sāṃkhyamate vibhutvena sarvatra sarveṣāṃ sannidhānāviśeṣāt| na ca antaḥ karaṇasya kartṛtvapakṣe nāyaṃ doṣaḥ, antaḥ karaṇānāṃ pratiśarīraṃ bhinnatvāditi vācyam| teṣāṃ tadāyatanaśarīrāṇāñca sarvātmasannidhāvutpadyamānānāṃ pratyātmavyavasthiterupapādayitumaśakyatvāt| buddheḥ kartṛtvapakṣe ca karturanyasya bhoktṛtvānupapatteḥ bhoktṛtvamapi tasyā eva syāditi ātmano bhoktṛtvaśaktirnasyāt| tathā ca ’puruṣo'sti bhoktṛbhāvā’diti teṣāmeva abhyupagamavirodhaḥ| buddheḥ kartṛtve ca ’prakṛteranyo'smī’tyevaṃrūpamokṣasādhanasamādhikartṛtvamapi tasyā eva vācyam| na ca prakṛtiḥ svarūpeṇa buddhipariṇatirūpeṇa vā prakṛteranyaḥ kūṭastho'smīti samādhātuṃ prabhavati| kiṃca ātmanaḥ kartṛtvābhyupagame satyāmicchāyāṃ karoti, anyadā na karoti| yathā takṣā vāsyādikaraṇasampanno'pi satyāmevecchāyāṃ karoti nānyadeti niyama upapadyate| buddhestu acetanāyāḥ kartṛtve tasyā bhogecchādiniyamakāraṇābhāvāt sarvadā kartṛtvaṃ syāt| tasmādātmaiva svabhāvataḥ karteti yuktam||

Linked texts (4)