Nayamayukhamalika 3.11.20
Nayamayūkhamālikā 3.11.20
- Language
- Sanskrit
3.11.20
vidhirvā dhāraṇavat ||
3.11.20.p1
kiṃ vidyātaḥ puruṣārthaḥ uta vidyāṃgāt karmaṇa iti vidyāyāḥ kratuṣu kartṛbhūtātmasaṃskāradvāreṇa kratvarthatvatadabhāvābhyāṃ saṃśaye pūrvapakṣaḥ| vidyā kartṛbhūtātmasaṃskāradvāreṇa kratvarthā| ’ātmānamupāsīta ātmā draṣṭavyaḥ’ iti dvitīyāśrutitavyapratyayābhyāṃ vidyāyāḥ karmasu kartṛbhūtātmasaṃskāratvāvagamāt| evaṃ ca ’brahmavidāpnoti para’ mityādiṣu phalaśrutirarthavādaḥ| yathānyeṣu parṇatādiṣu| uktaṃ hi jaimininā-- ’draṣṭasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutirarthavādaḥ syādi’ti| ’yasya parṇamayī juhūrbhavati na sa pāpaṃ ślokaṃ śṛṇoti| yadāṅkte cakṣureva bhrātṛvyasya vṛṅkte| yatprayājānūyājā ijyante varmavā etadyajñasya kriyate varma yajamānāya bhrātṛvyābhibhūtyā’ ityādividhividheyeṣu parṇatādidravyeṣvañjanādisaṃskāreṣu prayājādikarmasu ca phalaśravaṇamarthavādaḥ, teṣāṃ vākyena prakaraṇena ca kratvaṃgabhāvāvagatyā parārthatvāditi sūtrārthaḥ| nanu jīvasya parṇatāvat nāstyavyabhicaritakratusambandha-| tasya laukikeṣvapi karmasu kartṛtvāt| ato'nārabhyādhītāyā vidyāyāḥ parṇatāyā juhūdvāreva na kartṛdvārā kratvarthatopapadyata iti cet na| laukikakarmakartṛtvasya dehādavyatireke'pyupapattyā śrutiṣu pratipādyasya dehātiriktasyātmana- pāralaukikaphalaiḥ kratubhirevāpekṣitatvena tasyāvyabhitaritakratusambandhasadbhāvāt| nanvaupaniṣadyātmavidyā na jīvaviṣayā kiṃ tu jīvātiriktabrahmaviṣayā'to na sā kartṛsaṃskārādvārā kratvartheti cet| syādetadevaṃ yadi jīvātiriktaṃ brahma syāt| jīva eva hi brahma ’tattvamasī’tyādisāmānādhikaraṇyāt| nanu tatsāmānādhikaraṇyaṃ śarīraśarīribhāvanibandhanamityasakṛtuktam| satyamuktam| duruktaṃtu tat vidyākratuśeṣatvapratyāya- kaśrutiliṃgādyupodbalitena ’tattvamasī’tyādisāmānādhikaraṇyena jīvaeva brahmeti nirṇayāt| tathā hi| ’yadeva vidyayākarotī’ti śrutiḥ vidyāyāḥ karmāṅgatvamāha| na ca tatra vidyāśrutiḥ prakarayaṇādudgīthavidyāmātraviṣayeti vaktuṃ śakyam| prakaraṇāt balīyasyā śrutyāvidyāmātraviṣayatvāvagamāt| śrutyanugrāhakaṃ janakādīnāṃ karmaprādhānyenā- cāraliṃgamapi ddaśyate| ’karmaṇaiva hi saṃsiddhimāsthitā janakādayaḥ| iyājaso'pi subahūnyajñānapyavyapāśrayaḥ’ ityādihi smaranti| ’taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete’ iti śrutau paralokaṃ prayāntaṃ vidyākarmaṇī anuvartete iti vidyākarmaṇossahityaṃ ca ddaśyate| tatsāhityamuktena nyāyena vidyāyāḥ karmāṅgatve satyeva bhavati| api ca ’ācāryakulādvedamadhītya yathāvidhānaṃ guroḥ karmātiśeṣeṇābhisamāvṛtya kuṭuṃbe śucau deśe svādhyāyamadhīyāno dhārmikān vidadhadahiṃsansarvabhūtānyanyatra tīrthebhyassakhalvevaṃ vartayanyāvadāyuṣaṃ brahmalokamabhisampadyate na ca punarāvartata’ iti śrutiḥ adhyayanavato gārhasthyāśramavihitāni karmāṇi vidadhatyarthajñānaṃ karmārthatvena viniyuṅkte| arthāvabodhaparyaṃtaṃ hyadhyayanaṃ| ato brahmavidyāmapi karmasu viniyuṅkta eva| kiṃca ’kurvanneveha karmāṇi jijīviṣacchataṃ samā’ ityātmavidaḥ kṛtsnasya puruṣāyuṣasya karmasu niyamena viniyogamīśāvāsyaśrutirāha| ato'pi karmaṇa eva phalam| vidyātu karmāṅgamityavasīyate| evambhūtaśrutiliṃgādibalādaupaniṣadātmavidyāyāḥ karmāṅgatvāvagamādaupani- ṣadātmā jīvaeva| tadvidyā'pi kartṛsaṃskāratayā kratvarthaiveti niścīyata iti||
3.11.20.p2
evaṃprāpte siddhāntaḥ--vidyātaeva puruṣārthaḥ| na tu vidyāsaṃskṛtakartṛkāt karmaṇaḥ| sarveṣu vedānteṣu karmakartṛrjīvādadhikasya sakalajagadabhinnanimittopādānasya sakalajīva niyanturapahatapāpmatvādi guṇakasya niratiśayānandarūpasya parabrahmaṇaupadeśāt tadvidyāyāḥ kartṛsaṃskāratayā kratvarthatvāyogāt| tarhyudāhṛtaśrutiliṃgādīnāṃ kāgatiriticet| ucyate| ’yadeva vidyaye’ti śrutiḥ prakṛtodgīthavidyāviṣayā| natvaupaniṣadātmavidyāviṣayā'pi| tasyā jīvādhikaparabrahmaviṣayāyāḥ ’tathā vidvānnāmarūpādvimukta’ ityādiśrutiśataiḥ patabrahmaprāptiphalakatayā pramitāyāḥ svatantratvena karmāṅgatvāyogāt| ācāradarśanaṃ tu vidyāyāḥ karmānaṃgatve'pi tulyam| ’kimarthā vayamadhyeṣyāmahe kimarthā vayaṃ yakṣyāmahe yeṣāṃ na ātme’tyapi darśanāt| kathaṃ karmatattyāgayorapi brahmavitsu ddaṣṭayorupapattiḥ| phalārthakarmaṇāṃ tyāgaḥ niṣkāmakṛtakarmaṇāṃ vidyāsahakāritvamiti na virodhaḥ| ’taṃ vidyākarmaṇī’ iti śrutau vidyāsvasmai phalāyānvārabhate karmaca svasmai phalāyeti vibhāgo draṣṭavyaḥ| kṣetraratnavikrayiṇaṃ śatadvayamanvetītyuktau hi kṣetrārthaṃ śataṃ ratnārthaṃ śatamiti vibhāgaḥ pratīyate| na ca viduṣi
3.11.20.p3
phalārthakarmānvārambhaṇāsambhavaḥ| tatrāpyanekadehānvayāya prārabdhakarmānuvṛttisambhavāt| ’ācāryakulādvedamadhītye’ tyādiśrutyā'pi na vidyāyāḥ karmāṅgatvasiddhiḥ| adhyayanamātravataḥ karmavidhānāt| adhyayanavidhirhyakṣararāśigrahaṇa- paryanto nārthajñānaparyantaḥ| yenārthajñānaparyantamadhyayanaṃ ’adhītye’ tyanena gṛhyeta| ’sthāṇurayaṃ bhāraharaḥ kilābhūdadhītya vedaṃ na vijānāti yo'rtha’miti śrutyantare akṣararāśigrahaṇamātranirvṛttāvadhītyetivyavahāradarśanāt| adhyayanavidherarthajñānaparyantatve'pi na vidyāyāḥ karmāṅgatvasiddhiḥ| mīmāṃsānyāyasādhyādupāsanārūpāyā vidyāyā bhinnatvāt| ’kurvannevehe’ti yāvajjīvaṃ karmānuvṛttiniyamenāpi na vidyāyāḥ karmāṅgatvasiddhiḥ| niyamasya vidyāṃgakarmaviṣayatayā'pyupapatteḥ| vastutastu vidyāstutaye kurvanneveti karmānumatireveyam| ’evaṃ tvayinānyathe'to'sti na karma lipyate nara’ iti vākyaśeṣānnaramata iti naro nissaṅgaḥ tasminnātmavidi tvayi yāvajjīvaṃ yatkiṃcitkarma kriyamāṇamapi na śliṣyate idaṃ tatvamiti hi vidyāmāhātmyastutiritaḥ pratīyate| apicaike śākhinaḥ kāmakāreṇa brahmavidyāniṣṭhasya gārhasthyatyāgamadhīyate ’kiṃ prajayā kariṣyāmo yeṣāṃ no'yamātmā'yaṃ loka’ iti| ato'pi vidyā karmāṃgaṃ| na hi vidyāyāḥ karmāṃgatve pūrvaṃ pradhānatvāṃgānuṣṭhānamupapadyate| api ca puṇyāpuṇyarūpasya karmaṇaḥ sarvasyāpi vidyayopamardamapyadhīyate ’kṣīyantecāsya karmāṇi tasminddaṣṭe parāvara’ ityādāvato'pi na vidyākarmāṅgam| nahyaṅgenāṅgina upamarda upapadyate| nanvevaṃsati karmaṇo vidyāṅgatvamapi na syāt| aṅgināṅgopamardasyāpyayo- gāt| ucyate| yeṣāṃ karmaṇāṃ vidyānivartyatvaṃ na teṣāṃ vidyāṅgatvamiṣyate| tadetaccaturthādhyāye sphaṭībhaviṣyati| jaimininā tūpaniṣadāṃ jīvādiriktabrahmaparatvamapahnutya dehātiriktātmamātraparatvamupagamya tadvedanaṃ pāralaukikasarvakarmāṅgamiṣyata iti tanmate vidyānivartyakarmaṇāmapi pāralaukikātmavedanasādhyatvāviśeṣeṇa vidyāṃ pratyaṃgitvasya vaktavyatvāt aṅgenāṃgina upamardo na sambhavatīti dūṣaṇamuktam| apicordhvaretassvapyāśrameṣu brahmavidyā ddaśyate| ato'pi na vidyā tadaṅgam| nacordhvaretasa āśramā nasantyeva| ’yāvajjīvamagnihotraṃ juhotī’tyādiśruti- viruddhānāṃ smṛtīnāmaprāmāṇyāditi cenna| smṛtiṣviva vaidikaśabde'pi teṣāṃ darśanāt| śrūyate hi-- ’trayo dharmaskandhāḥ yajño'dhyayanaṃ dānamiti prathamastapaeva dvitīye brahmacāryācāryakulavāsī tṛtīyo'pyantamātmānamācārya- kula'vasādayan sarva ete puṇyalokā bhavanti brahmasaṃstho'mṛtatvameti, yeceme'raṇye śraddhā tapa ityupāsate, etameva pravrājino lokamicchantaḥ pravrajantī’tyādiśrutirūrdhvaretasāṃ samarpako vaidikaḥ śabdaḥ| nanvatrordhvaretasāṃ anuvādamātraṃ, codanābhāvāt| apicāpavadati ca śrutirāśramāntaraṃ ’vīrahāvā eṣa devānāṃ yo'gnimudvāsayata’ iti| tasmādagnyudvāsananindāvirodhāt brahmasaṃstho'mṛtatvametīti cet ucyate| astviha stutyarthatayā'nuvādaḥ, so'pi pramāṇāntarataḥ prāptimapekṣate| anyathā gṛhasthāśramo'pi na sidhyet| atastasya pramāṇāntarataḥ prāptiranveṣṭavyeti sanyāya itareṣāmapi samāna-| tatra ’trayo dharmaskandha’ iti tredhā vibhāgānusāreṇa yajño'dhyayanaṃ dānamiti gṛhasthadharmāṇāṃ tapa ita tapaḥ pradhānayorvaikhānasapārivrājyadharmayoḥ brahmacārityādinā naiṣṭhikadharmāṇāñcānukīrtanamiti vibhāgaprakāro draṣṭavyaḥ| ’brahmasaṃstho'mṛtatvametī’tyatra brahmasaṃsthaśabdastu yaugikassarvāśramasādhāraṇaḥ| sarveṣāmāśramiṇāṃ brahmaṇi saṃsthāyā niṣṭhāyāssambhavāt| te brahmaniṣṭhā vikalāḥ kevalāśramadharmānuṣṭhāyinaḥ puṇyalokabhājo bhavantīti teṣu yo brahmaniṣṭhasso'mṛtatvabhāgyavatīti vākyārthaḥ| tasmāt gṛhasthāśramavadūrdhvaretasa āśramāapi ddaśyanta iti te'pyanuṣṭheyāḥ| anuvādasya prāptyākṣepakatvasāmyāt| athavā ’yajño'dhyayanaṃ dāna’mityā- dāvivāśramāṇāṃ vidhi kalpyaḥ| apūrvatvāt| ’adhastāt samidhaṃ dhārayannanudravedupari hi devebhyo dhārayatī’ti mṛtāgnihotraprakaraṇagataśrutiliṃgavibhaktiyogātadhodhāraṇaivāprāptatvāduparidhāraṇe'pi vidhireṣṭavya iti ’vidhistu dhāraṇe'pūrvatvā’diti pūrvataṃtrādhikaraṇe nirṇītatvena tasya nyāyasyātrāpi sāmyāt sarvathordhvaretasa āśramāssantīti siddham||
3.11.20.p4
saṃgrahakārikāḥ||
3.11.20.p5
vidyā gacchati śeṣatāṃ kratugaṇe śrutyādimānaistataḥ|
3.11.20.p6
saṃskāryasya tayā''tmano'pi bhavati vrīhyādivaccheṣatā||
3.11.20.p7
jīvasyaiva ca tatra karturucitā sātassaevocyate|
3.11.20.p8
vedānteṣu tadīyavedanaphaloddhoṣāḥ praśaṃsāparāḥ||
3.11.20.p9
maivaṃ samastāgamamaurbiṃrbiṃ
3.11.20.p10
nāpahnavārhastadupāśrayākhilā vidyāsvantraiva vimuktisādhinī||
3.11.20.p11
yātu śrutistatra yadeva vidyayetnūktireṣā prakṛtaikasaṃśrayā|
Linked texts (2)
- With Śaṅkara's bhāṣya (Sansknet input) — Sanskrit
- Śrībhāṣya (complete text) — Sanskrit