Yogasutra 6.10
Yogasūtravṛtti (Bṛhatī and Laghvī) 6.10
- Language
- Sanskrit
6.10.1
tāsāṃ vāsanānāmanāditvaṃ pravāharūpeṣamānabhūvaṃ bhūyāsamityāśiṣo nityatvāt pratijanmaniyatatvāt | yadyapyāśīrnityatayā taddhetuvāsanānāmanāditvaṃ sidhyati na tu bhogahetuvāsanānāṃ tathā 'pi tatrānavasthāyāḥ prāmāṇikatvenādoṣatvena dṛṣṭāntenānyāsa mapyanāditvamanumeyam | na cāmanyecchādivadiyamāśīścittasya svābhāvikyevāstu | jātamātrasyānumānādyasamarthasyaitajjanmanyananubhūtamaraṇādidharmakasya dveṣatadanuṣaktatatkāraṇamaraṇādiduḥkhasmarābhyāmevajāyamānasya yathoktarūpasya trāsasya pūrvajanmānubhūtamaraṇādiduḥkhavāsanāṃ vinā 'nupapatteḥ | na ca svābhāvikaḥ saḥ khaṅgadarśanādinimittasāpekṣatvāt anyadā'bhāvāt | na hi svābhāvikaṃ nimittasāpekṣaṃ sa hi dṛśyamānakhaṅgāderduḥkhahetubhāvānumānāt tacca tajjātīyādanubhūtaduḥkha smaraṇe sati tajjātīyatayā'syāpitatvamanuminoti tasmātprāgbhavīyo'nubhavaḥ śiṣyate | bālakasya dṛśyamānaḥ kampobhayāt īdṛśakampatvāt matmakampavat bhayañca dveṣaduḥkhasmṛtiduḥkhanimittakaṃ bhayatvāt maddvayavat smṛtiśca pūrvānubhavanibandhanā sāmpratikānubhavābhāvaviśiṣṭasmṛtitvādityanumānena tatsiddhiḥ tasmādanādivāsanānuviddhamidaṃ cittaṃ vipākonmukhakarmavaśāt kāścidevavāsanā gṛhītvā puruṣasya bhogāyopāvartate | nanu vāsanānāmanāditvaṃ cittasya nityatve sarvaśarīreṣvekatve ca syāt tattu na puṃprakṛtyatiriktasya kāryatvābhyupagamāt |
6.10.2
aṇumahaccharīrabhedena tattatparimāṇacittasyāpi bhedācceti cet atra sāṃkhyāḥ pratipuruṣaṃ sarvaśarīrasādhāraṇamekamevacittaṃ kiṃ tu ghaṭaprāsādarūpasvalpamahadāśrayabhedena pradīpavatsvalpamahaccharīrabhedena saṃkocavikāsaśālitayā svalpamahat parimāṇaṃ ca na tu vibhu | tathā satyaṇutvāsaṃbhavenāntarāpralaye layasyānupapatteḥ | evaṃ cāṇusulyasūkṣmāvasthāyāṃ prakṛte satvarūpāṃśatāṃ prāpnotīti na prakṛtipuruṣātiriktasyānityatāhāniḥ tathā saṃsāraḥ saṃsaraṇaṃ ihalokaparalokasaṃcāraścopapadyate sakriyatvāt vibhutvecetadubhayaṃ na ghaṭata iti vadanti | etacchāstrācāryāstu ācāryaiḥ svayaṃbhūriti miśrāḥ vibhveva cittaṃ pratiniyatapuruṣabhogyatvāt | puruṣabhedenānantaṃ ca | cittākāśaṃ cidākāśamākāśaṃ ca tṛtīyakaṃ dvābhyāṃ śūnyatamaṃ viddhi cidākāśaṃ varānane | iti smṛteḥ yathā cākāśasya vibhorapi ghaṭādyupādhikaṃ gamanaṃ tathāsyāpi vṛttyupādhikaṃ tat | vibhūnāmeva jīvacittānāṃ malinadarpaṇavadavidyākāmakarmovṛttaprakāśaśaktīnāṃ bāhyasattvāntaropaṣṭambhāt jñānādiheturekādaśendriyapañcaprāṇarūpaḥ parimāṇaviśeṣaḥ pradīpaśikhāvaddravyaṇo jāyate sāvṛttistāścavṛttayaśca saṃkocavi- kāśaśālinyaḥ svalpamahaccharīrabhedena saṃkocavikāsaśīlā bhavanti prākṛtalayaparyantaṃ cāvatiṣṭhante | tadupādhikaṃ ca gamanāgamanaṃ tadvṛttijanyavṛtīnāṃ ghaṭapaṭādyākārāṇāṃ jñānādiśabdavācyatā evaṃ ca cittaṃ kāryākāryyarūpeṇa dvividhamākāśavat yogināṃ yugapatsarvvavastujñānadarśanāccāsya vibhutvaṃ |
6.10.3
anyathā saṃnikarṣābhāvāt kathaṃ gṛheta yogajadharmesyāpi pratyāsattitvakalpane gauravāt tasmādyogajadharmeṇa tama ākhyapratibandhakanivṛttimātre kāraṇaṃ | yogino'pi pratyakṣaṃ saṃyogādipratyāsatyeva anantavāsanādhāratvācca vibhutvaṃ | ata eva vāsanānāṃ deśavyavadhānamanādṛtyaivoktaṃ yannibandha vāsanānāṃ sthitirbhāṣye uktā | sarvvathā ṇutvetu yugapatyañcendriyavṛtyanupapattiḥ yugapajjñānānutpattirmanaso liṅgamityanena ca sadā sarvvajñatvābhāva evamanaākhyakaraṇe liṅgatvenoktaḥ na tvekadā indriyadvayavṛttyabhāvaḥ hetvasiddheriti bodhyam nanu vṛtīnāṃ saṃkocavikāsayoḥ kiṃkāraṇamiti cet śṛṇu | dharmādharmerūpaṃ nimittakāraṇaṃ tayoḥ anāditvācca nānyonnyāśrayaḥ na caivaṃ śarīrādidharme stutidānādibhireva jñānasaṃbhave yogo vyarthaḥ bāhyādhyātmikabhedena nimittadvaividhyāt | tatra bāhyaṃ śarīrādisādhanāpekṣaṃ stutidānābhivādanādinindāraparasvādānādīni ca | ādhyātmikaṃ cittamātrādhīnaṃ śraddhāvīryyasmṛtisamādhiprajñārūpaṃ tadviparītamaśraddhādi ca taduktaṃ | ye cetemaitryādayo dhyāyināmapalasādhyatvenavihārāste bāhyasādhanānapekṣasvabhāvatvena niṣpāpaṃ prakṛṣṭaṃ dharmamupādayantīti tayorādhyātmikaṃ balavat | jñānavairāgyarūpatayā sarvvātiśāyitvāt | cittavarjaṃvinā daṇḍakāraṇyaṃ kaḥ śārīreṇa karmaṇāśūnyaṃ kuryyāt samudramagastyavadvāpibet daṇḍakarājakrodhena daṇḍakadeśaṃ saptadinavṛṣṭyā janaśūnyaṃ kṛtavān kaści- yogī | evaṃ ca yogajadharmavat bāhyadharmo na tathā cittavikāsakārīti na taddhyeyamiti bodhyam | idānīṃ mokṣopapattaye nādyasaṃkhyānāmapi vāsanānāmatyantocchedamāha |
Linked texts (1)
- Yogasūtra — Patañjali (author of the Yogasūtra), Sanskrit