Laghiyastraya 1.2.1.41: pṛthivyaptejovāyuriti tattvāni tebhyaścaitanyam ityādinā nāsti kāyākārapariṇatabhūtavyatirikta ātmā ya paralokī syāt' iti cārvākasya pūrvapakṣa–
Nyāyakumudacandra 1.2.1.41
- Language
- Sanskrit
pṛthivyaptejovāyuriti tattvāni tebhyaścaitanyam ityādinā nāsti kāyākārapariṇatabhūtavyatirikta ātmā ya paralokī syāt' iti cārvākasya pūrvapakṣa–
1.2.1.41.1
nanu cārvākamate pṛthivī-ap-tejo-vāyurūpāṇi catvāryeva tattvāni anyonyā'saṃbhavilakṣaṇalakṣitāni śarīra-indriya-viṣayalakṣaṇārthakriyāsampādanasamarthāni pratyakṣapramāṇādhigatasvarūpāṇi upapadyanta eva, pṛthivyaptejovāyuriti tattvāni tatsamudāye śarīrendriyaviṣayasaṃjñāḥ . ityabhidhānāt . na tato'dhikāni tatsadbhāve pramāṇā'bhāvāt . na khalu pratyakṣam ākāśādisadbhāve pravarttate tasya rūpādau tadvati cārthe pravṛttipratīteḥ, na ca ākāśādau etat saṃbhavati arūpidravyatayā'syābhyupagamāt . anumānasya cāpramāṇatvāt nāto'pi asya sadbhāvasiddhiḥ .
1.2.1.41.2
nanu grāhakasya ātmano'bhāve kathaṃ caturṇāmapi tattvānāṃ sadbhāvasiddhiḥ pramātradhīnatvāt prameyavyavasthāyā ityāśaṅkya āha–tebhyaścaitanyam . atra kecit abhivyajyate iti kriyābhisambandha pratipadyante, anye tu prādurbhavati iti . ataḥ paraparikalpito jīva anādijñānasantāno vā tatpramātā iti pratyākhyātam; tatsadbhāve pramāṇā'bhāvāt . tatprameyatvasya ca pramātṛmātreṇa avinābhāvaprasiddheḥ caitanyameva pramātṛ bhaviṣyati .
1.2.1.41.3
nanu vibhinnebhya pṛthivyādibhyaḥ kathamabhinnaṃ caitanyam abhivyaktimāvirbhāvaṃ vā bibhradaviruddham ? ityāha–madaśaktivad vijñānam . yathaiva hi madyāṅgānāṃ kiṇvādīnāṃ deśa-kāla-avasthāviśeṣe madaśaktilakṣaṇāvasthāviśeṣaḥ prādurbhavati evaṃ pṛthivyādīnāṃ tadviśeṣe viśiṣṭaṃ pratiniyataghaṭādigrāhakaṃ jñānamiti .
1.2.1.41.4
na ca pratiniyatasukha-duḥkhādikāryavaicitryasya niyāmakamantareṇa anupapatteḥ tanniyāmakasya pūrvabhavopārjitasya adṛṣṭasya prasiddhe tatkartturātmana pūrvabhave'pyastitvasiddhi; yataḥ jalabudbudavat jīvāḥ . yathaiva hi samudrādau niyāmakā'dṛṣṭarahitā padārthasāmarthyavaśād vaicitryabhājo budbudāḥ prādurbhavanti tathā sukhadukhavaicitryabhājo jīvā, na punaḥ kāyākārapariṇatabhūtavyatiriktā nityādisvabhāvāḥ tatsadbhāve pramāṇā'bhāvāt . tatra hi pramāṇaṃ pratyakṣam, anumānaṃ vā pravartate ? na tāvat tadvyatiriktātmasadbhāve pratyakṣaṃ pravarttate, tasya pratiniyatendriyasambaddharūpādigocaracāritayā tadvilakṣaṇe jīve pravṛttyanupapatteḥ . na ca ghaṭamahaṃ vedmi ityahaṃpratyaye jñānakartṛtayā ātmā tathāvidhaḥ pratibhāti ityabhidhātavyam; tasyāpi sthūlo'haṃ kṛśo'ham ityādivat śarīraviṣayatvasyaiva upapatteḥ . na khalu tatpratyayasya ātmālambanatvamasti tatra sthaulyādidharmā'saṃbhavāt . tathā ghaṭamahaṃ vedmi ityādi pratyayasyāpi, nahi tasyāpi śarīrādanyo bhavatparikalpitaḥ kaścid ātmā ālambanatvena svapne'pi pratīyate . apratītasyāpi kalpane kalpanāgauravaṃ pratiniyatavastuvyavasthā'bhāvaśca syāt . na ca apratītasadbhāvasya kartṛtvaṃ yuktam; khapuṣpāderapi tatprasaṅgāt . tata pramāṇaprasiddhasvarūpatvāt śarīrasyaiva caitanyaṃ prati kartṛtvamupapannam . tadanvayavyatirekānuvidhāyitvācca, yat khalu yasya anvaya-vyatirekau anukaroti tat tasya kāryam yathā ghaṭo mṛtpiṇḍasya, śarīrasya anvayavyatirekau anukaroti ca caitanyam iti . anvayavyatirekasamadhigamyo hi sarvatra kāryakāraṇabhāvaḥ, tau cātra vidyete–sati śarīre caitanyasyopalabdhiḥ tadabhāve cānupalabdhiḥ . tanna pratyakṣeṇa ātmanaḥ siddhiḥ .
1.2.1.41.5
nāpyanumānena; asya apramāṇatvāt . pramāṇatve vā hetoḥ pratyakṣabādhitapakṣanirdeśānantaraṃ prayuktatvena kālātyayāpadiṣṭatvāt; śarīravyatirikta-ātmapakṣo hi pratyakṣeṇaiva bādhyate . na cātra kiñcilliṅgaṃ svasādhyena avinābhāvo vā kvacit tasya prasiddhaḥ, sukhādyupalabdheśca bhūtakāryatayā teṣveva avinābhāvasaṃbhavāt . tataśca ātmanaḥ sadbhāve pramāṇā'saṃbhave tannityatvādikaṃ khapuṣpasaurabhaprakhyaṃ kaḥ sudhīḥ śraddadhīta ? ato garbhādimaraṇaparyantabhūtakāryameva caitanyaṃ pratipattavyam tadabhivyaṅgyaṃ vā . nanu kṣityādeścaitanyābhivyaktau śarīravat ghaṭādiṣvapi tadabhivyaktiḥ syāt ityāśaṅkya āha–caitanyā'nabhivyaktirghaṭādiṣu kāraṇāntarābhāvāt pāsvādiṣu anabhivyaktamadaśaktivat . caitanyā'bhivyakterhi kāraṇaṃ kṣityādeḥ kāyākārapariṇatatvam madaśaktau piṣṭodakaguṇadhātakyādipariṇatatvavat, tacca ghaṭādau nāsti iti tatra tadabhivyaktyabhāvaḥ pāṃsvādau piṣṭādipariṇāmā'bhāvāt madaśaktyabhivyaktyabhāvavat . na caivaṃ mṛtaśarīre'pi caitanyopalambhaprasaṅgaḥ tatpariṇāmā'viśeṣāt ityabhidhātavyam; kāraṇavaikalyāt tatra tadanupalambhopapatteḥ . kāraṇaṃ hi caitanyāvasthiteḥ tvagasthipiśitaśoṇitādipariṇāmaviśeṣaḥ, tasya śastraprahāra-rogādinā vaikalye caitanyasya anavasthānādanupalambhaḥ śarīrākāraviśeṣavat . evañca ākāraviśeṣavat caitanyasya śarīradharmatvasiddheḥ siddhaḥ–paralokino'bhāvāt paralokā'bhāvaḥ . yasya hi śāstrārthāvagama-anuṣṭhāna-phalopabhogaiḥ sambandhaḥ sa paralokī, tasya ca uktaprakāreṇāprasiddheḥ aprayatnaprasiddha eva paralokapratiṣedhaḥ .
Linked texts (1)
- Bārhaspatyasūtra (fragments) — Sanskrit