Pramāṇa · Search · About · API

Laghiyastraya 1.2.1.41: pṛthivyaptejovāyuriti tattvāni tebhyaścaitanyam ityādinā nāsti kāyākārapariṇatabhūtavyatirikta ātmā ya paralokī syāt' iti cārvākasya pūrvapakṣa–

Nyāyakumudacandra 1.2.1.41

Language
Sanskrit

pṛthivyaptejovāyuriti tattvāni tebhyaścaitanyam ityādinā nāsti kāyākārapariṇatabhūtavyatirikta ātmā ya paralokī syāt' iti cārvākasya pūrvapakṣa–

1.2.1.41.1

nanu cārvākamate pṛthivī-ap-tejo-vāyurūpāṇi catvāryeva tattvāni anyonyā'saṃbhavilakṣaṇalakṣitāni śarīra-indriya-viṣayalakṣaṇārthakriyāsampādanasamarthāni pratyakṣapramāṇādhigatasvarūpāṇi upapadyanta eva, pṛthivyaptejovāyuriti tattvāni tatsamudāye śarīrendriyaviṣayasaṃjñāḥ . ityabhidhānāt . na tato'dhikāni tatsadbhāve pramāṇā'bhāvāt . na khalu pratyakṣam ākāśādisadbhāve pravarttate tasya rūpādau tadvati cārthe pravṛttipratīteḥ, na ca ākāśādau etat saṃbhavati arūpidravyatayā'syābhyupagamāt . anumānasya cāpramāṇatvāt nāto'pi asya sadbhāvasiddhiḥ .

1.2.1.41.2

nanu grāhakasya ātmano'bhāve kathaṃ caturṇāmapi tattvānāṃ sadbhāvasiddhiḥ pramātradhīnatvāt prameyavyavasthāyā ityāśaṅkya āha–tebhyaścaitanyam . atra kecit abhivyajyate iti kriyābhisambandha pratipadyante, anye tu prādurbhavati iti . ataḥ paraparikalpito jīva anādijñānasantāno vā tatpramātā iti pratyākhyātam; tatsadbhāve pramāṇā'bhāvāt . tatprameyatvasya ca pramātṛmātreṇa avinābhāvaprasiddheḥ caitanyameva pramātṛ bhaviṣyati .

1.2.1.41.3

nanu vibhinnebhya pṛthivyādibhyaḥ kathamabhinnaṃ caitanyam abhivyaktimāvirbhāvaṃ vā bibhradaviruddham ? ityāha–madaśaktivad vijñānam . yathaiva hi madyāṅgānāṃ kiṇvādīnāṃ deśa-kāla-avasthāviśeṣe madaśaktilakṣaṇāvasthāviśeṣaḥ prādurbhavati evaṃ pṛthivyādīnāṃ tadviśeṣe viśiṣṭaṃ pratiniyataghaṭādigrāhakaṃ jñānamiti .

1.2.1.41.4

na ca pratiniyatasukha-duḥkhādikāryavaicitryasya niyāmakamantareṇa anupapatteḥ tanniyāmakasya pūrvabhavopārjitasya adṛṣṭasya prasiddhe tatkartturātmana pūrvabhave'pyastitvasiddhi; yataḥ jalabudbudavat jīvāḥ . yathaiva hi samudrādau niyāmakā'dṛṣṭarahitā padārthasāmarthyavaśād vaicitryabhājo budbudāḥ prādurbhavanti tathā sukhadukhavaicitryabhājo jīvā, na punaḥ kāyākārapariṇatabhūtavyatiriktā nityādisvabhāvāḥ tatsadbhāve pramāṇā'bhāvāt . tatra hi pramāṇaṃ pratyakṣam, anumānaṃ vā pravartate ? na tāvat tadvyatiriktātmasadbhāve pratyakṣaṃ pravarttate, tasya pratiniyatendriyasambaddharūpādigocaracāritayā tadvilakṣaṇe jīve pravṛttyanupapatteḥ . na ca ghaṭamahaṃ vedmi ityahaṃpratyaye jñānakartṛtayā ātmā tathāvidhaḥ pratibhāti ityabhidhātavyam; tasyāpi sthūlo'haṃ kṛśo'ham ityādivat śarīraviṣayatvasyaiva upapatteḥ . na khalu tatpratyayasya ātmālambanatvamasti tatra sthaulyādidharmā'saṃbhavāt . tathā ghaṭamahaṃ vedmi ityādi pratyayasyāpi, nahi tasyāpi śarīrādanyo bhavatparikalpitaḥ kaścid ātmā ālambanatvena svapne'pi pratīyate . apratītasyāpi kalpane kalpanāgauravaṃ pratiniyatavastuvyavasthā'bhāvaśca syāt . na ca apratītasadbhāvasya kartṛtvaṃ yuktam; khapuṣpāderapi tatprasaṅgāt . tata pramāṇaprasiddhasvarūpatvāt śarīrasyaiva caitanyaṃ prati kartṛtvamupapannam . tadanvayavyatirekānuvidhāyitvācca, yat khalu yasya anvaya-vyatirekau anukaroti tat tasya kāryam yathā ghaṭo mṛtpiṇḍasya, śarīrasya anvayavyatirekau anukaroti ca caitanyam iti . anvayavyatirekasamadhigamyo hi sarvatra kāryakāraṇabhāvaḥ, tau cātra vidyete–sati śarīre caitanyasyopalabdhiḥ tadabhāve cānupalabdhiḥ . tanna pratyakṣeṇa ātmanaḥ siddhiḥ .

1.2.1.41.5

nāpyanumānena; asya apramāṇatvāt . pramāṇatve vā hetoḥ pratyakṣabādhitapakṣanirdeśānantaraṃ prayuktatvena kālātyayāpadiṣṭatvāt; śarīravyatirikta-ātmapakṣo hi pratyakṣeṇaiva bādhyate . na cātra kiñcilliṅgaṃ svasādhyena avinābhāvo vā kvacit tasya prasiddhaḥ, sukhādyupalabdheśca bhūtakāryatayā teṣveva avinābhāvasaṃbhavāt . tataśca ātmanaḥ sadbhāve pramāṇā'saṃbhave tannityatvādikaṃ khapuṣpasaurabhaprakhyaṃ kaḥ sudhīḥ śraddadhīta ? ato garbhādimaraṇaparyantabhūtakāryameva caitanyaṃ pratipattavyam tadabhivyaṅgyaṃ vā . nanu kṣityādeścaitanyābhivyaktau śarīravat ghaṭādiṣvapi tadabhivyaktiḥ syāt ityāśaṅkya āha–caitanyā'nabhivyaktirghaṭādiṣu kāraṇāntarābhāvāt pāsvādiṣu anabhivyaktamadaśaktivat . caitanyā'bhivyakterhi kāraṇaṃ kṣityādeḥ kāyākārapariṇatatvam madaśaktau piṣṭodakaguṇadhātakyādipariṇatatvavat, tacca ghaṭādau nāsti iti tatra tadabhivyaktyabhāvaḥ pāṃsvādau piṣṭādipariṇāmā'bhāvāt madaśaktyabhivyaktyabhāvavat . na caivaṃ mṛtaśarīre'pi caitanyopalambhaprasaṅgaḥ tatpariṇāmā'viśeṣāt ityabhidhātavyam; kāraṇavaikalyāt tatra tadanupalambhopapatteḥ . kāraṇaṃ hi caitanyāvasthiteḥ tvagasthipiśitaśoṇitādipariṇāmaviśeṣaḥ, tasya śastraprahāra-rogādinā vaikalye caitanyasya anavasthānādanupalambhaḥ śarīrākāraviśeṣavat . evañca ākāraviśeṣavat caitanyasya śarīradharmatvasiddheḥ siddhaḥ–paralokino'bhāvāt paralokā'bhāvaḥ . yasya hi śāstrārthāvagama-anuṣṭhāna-phalopabhogaiḥ sambandhaḥ sa paralokī, tasya ca uktaprakāreṇāprasiddheḥ aprayatnaprasiddha eva paralokapratiṣedhaḥ .

Linked texts (1)