Pramāṇa · Search · About · API

Laghiyastraya 1.2.1.41.4

Nyāyakumudacandra 1.2.1.41.4

Language
Sanskrit

1.2.1.41.4

na ca pratiniyatasukha-duḥkhādikāryavaicitryasya niyāmakamantareṇa anupapatteḥ tanniyāmakasya pūrvabhavopārjitasya adṛṣṭasya prasiddhe tatkartturātmana pūrvabhave'pyastitvasiddhi; yataḥ jalabudbudavat jīvāḥ . yathaiva hi samudrādau niyāmakā'dṛṣṭarahitā padārthasāmarthyavaśād vaicitryabhājo budbudāḥ prādurbhavanti tathā sukhadukhavaicitryabhājo jīvā, na punaḥ kāyākārapariṇatabhūtavyatiriktā nityādisvabhāvāḥ tatsadbhāve pramāṇā'bhāvāt . tatra hi pramāṇaṃ pratyakṣam, anumānaṃ vā pravartate ? na tāvat tadvyatiriktātmasadbhāve pratyakṣaṃ pravarttate, tasya pratiniyatendriyasambaddharūpādigocaracāritayā tadvilakṣaṇe jīve pravṛttyanupapatteḥ . na ca ghaṭamahaṃ vedmi ityahaṃpratyaye jñānakartṛtayā ātmā tathāvidhaḥ pratibhāti ityabhidhātavyam; tasyāpi sthūlo'haṃ kṛśo'ham ityādivat śarīraviṣayatvasyaiva upapatteḥ . na khalu tatpratyayasya ātmālambanatvamasti tatra sthaulyādidharmā'saṃbhavāt . tathā ghaṭamahaṃ vedmi ityādi pratyayasyāpi, nahi tasyāpi śarīrādanyo bhavatparikalpitaḥ kaścid ātmā ālambanatvena svapne'pi pratīyate . apratītasyāpi kalpane kalpanāgauravaṃ pratiniyatavastuvyavasthā'bhāvaśca syāt . na ca apratītasadbhāvasya kartṛtvaṃ yuktam; khapuṣpāderapi tatprasaṅgāt . tata pramāṇaprasiddhasvarūpatvāt śarīrasyaiva caitanyaṃ prati kartṛtvamupapannam . tadanvayavyatirekānuvidhāyitvācca, yat khalu yasya anvaya-vyatirekau anukaroti tat tasya kāryam yathā ghaṭo mṛtpiṇḍasya, śarīrasya anvayavyatirekau anukaroti ca caitanyam iti . anvayavyatirekasamadhigamyo hi sarvatra kāryakāraṇabhāvaḥ, tau cātra vidyete–sati śarīre caitanyasyopalabdhiḥ tadabhāve cānupalabdhiḥ . tanna pratyakṣeṇa ātmanaḥ siddhiḥ .

Linked texts (1)