Nyayavinishcaya v1.p37

v1.p37

prastāvanā
"praṇipatya sthirabhaktyā gurūn parānapyudāravuddhiguṇān | nyāyaviniścayavivaraṇamabhiramaṇīyaṃ mayā kriyate ||"
laghīyastraya kī taraha nyāyaviniścayavivaraṇa (prathamabhāga pṛ. 229) meṃ āe hue 'vṛttimadhyavartisvāt', 'vṛtticūrṇīnāṃ tu vistārabhayānāsmābhirvyākhyānamupadayate' ina avataraṇoṃ se spaṣṭa hai ki nyāyaviniścaya para akalaṅkadeva kī svavṛtti avaśya rahī hai| vṛtti ke madhya meṃ bhī śloka the jo antaraśloka ke nāma se prasiddha the| isake sivāya vṛtti ke dvārā pradarśita mūlavārtika ke artha ko saṃgraha karanevāle saṃgrahaśloka bhī the | vādirājasūri ne jina 4803 ślokoṃ kā vyākhyāna vivaraṇa meṃ kiyā hai unameṃ antaraśloka
aura saṃgrahaśloka bhī śāmila haiṃ | kitane saṃgrahaśloka haiṃ aura kitane antaraśloka isakā ṭhīka nirṇaya dvitīyabhāga ke prakāśana ke samaya ho sakegā| para vādirājasūri ne vṛtti yā cūrṇigata sabhī ślokoṃ kā vyākhyāna nahīṃ kiyā| pṛ0 301 meṃ 'tathā ca sūkta cūrṇī devasya vacanam' isa utthāna vākya ke sātha "samāropavyavacchedāt" ādi śloka uddhata hai| yadi vādirājasūri nyāyaviniścaya kī svavṛtti ko hī cūrṇiśabda se kahate haiṃ to kahanā hogā ki āpane vṛtti yā cūrṇigata sabhī ślokoṃ kā vyākhyāna nahīṃ kiyā, kyoṃki 'samāropavyavacchedāt' śloka mūla meṃ śāmila nahīṃ kiyā gayā hai|
___isa taraha vṛtti ke yāvat gadyabhāga kī to vyākhyā kī hī nahīṃ gaī, sambhavataḥ kucha padya bhī chūṭa gae haiṃ | jaisā ki siddhiviniścayaṭīkā (pṛ0 120 A) ke nimnalikhita ullekhoṃ se spaṣṭa hai
"tadaktaṃ nyāyaviniścayena caitada bahireva | kiṃ tarhi? bahirbahiriva pratibhāsate| kuta etat ? bhrānteḥ| tadanyatra samānam | iti|"
siddhiviniścayaṭīkā (pṛ. 69 A) meṃ hī nyāyaviniścaya ke nāma se 'sukhamālhādanākāra śloka uddhṛta hai-"kathamanyathā nyāyaviniścaye sahabhuvo guṇā ityasya
sukhamālādanākāraṃ vijñānaṃ meyabodhanam |
śaktiḥ kriyānumeyā syāda yūnaḥ kāntāsamāgame || iti nidarśanaṃ syāt |"
yaha śloka siddhiviniścayaṭīkā ke ullekhānusāra nyāyaviniścaya svavṛtti kā honā cāhie| kyoṃki vaha 'guṇaparyayavadvyaṃ te sahakramavṛttayaḥ' (ślo0 11) ke guṇa śabda kī vṛtti meṃ udāharaṇarūpa se diyā gayā hogā| yaha bhī sambhava hai ki akalaṅkadeva ne svayaṃ isa śloka ko vṛtti meṃ uddhṛta kiyā ho kyoṃki vādirāja ise syādvādamahārṇava grantha kā batāte haiṃ| yaha bhī citta ko lagatā hai ki nyāyaviniścaya kī ukta vṛtti hī sambhavataḥ syādvādamahārṇava ke nāma se prakhyāta rahī ho| jo ho, para abhī yaha saba sādhaka pramāṇoṃ kā abhāva hone se sambhāvanākoṭi meṃ hī haiṃ|
nyāyaviniścayavivaraṇa kī racanā atyanta prasanna tathā maulika hai| tattat pūrvapakṣoṃ ko samṛddha aura prāmāṇika banāne ke lie agaṇita granthoṃ ke pramāṇa uddhṛta kiye gaye haiṃ| jahām̐ taka maiṃne adhyayana kiyā hai vādirājasūri ke ūpara kisī bhī dārśanika ācārya kā sīdhā prabhāva nahīṃ hai| ve haraeka viṣaya ko
isakā nyāyaviniścayālaṅkāra nāma bhī mānakara isake pramāṇanirṇaya se pahile race jāne ke sambandha meṃ pramāṇanirṇaya (pṛ. 16) gata yaha avataraṇa ekībhāvastotra kī prastāvanā (pṛ. 15) meṃ upasthita kiyā hai--
___"ata eva parāmarśātmakatvaṃ spāṣṭayameva mānasapratyakṣasya pratipāditamalaṅkāre-idamityādi majjñānamabhyā. sāt purataḥ sthite | sākṣātkaraṇatastatra pratyakṣa mānasaṃ matam ||"
parantu isa avataraṇa meṃ alaṅkāra śabda se nyāyaviniścayālaṅkāra iṣṭa nahīṃ hai kyoṃki yaha śloka vādirājasūri ke nyāyaviniścayavivaraṇa kā nahīṃ hai kintu prajñākaraguptakṛta pramāṇavārtikālaṅkāra (likhita pṛ. 4) kā hai, aura ise vādirāja ne nyāyaviniścayavivaraṇa (pṛ. 119) meṃ pūrvapakṣarūpa se uddhṛta kayā hai| vādirāja ne svayaṃ nyāyaviniścayavivaraṇa meṃ bīsoṃ jagaha pramāṇavārtikālaṅkāra kā 'alaṅkāra' nāma se ullekha kiyā hai| ataḥ nyāyaviniścayavivaraṇa kā nyāyaviniścayālaṅkīra nāma nirmūla hai aura mātra śrutimādhuryanimitta hī pracalita ho gayā hai|