Nyayavinishcaya v1.p55.3

v1.p55.3

viśadarśana pratyakṣa — isa taraha jñāna drayapayātmaka aura sāmānyaviśeṣātmaka artha ko viṣaya karatā hai| kevala sāmānyātmaka yā viśeṣātmaka koī padārtha nahīṃ hai aura na kevala ivyātmaka yā paryāyātmaka hī isīlie akadevane pratyakṣa kā lakṣaṇa karate samaya vārtika meṃ ya paryāya sāmānya aura viśeṣa ye cāra viśeṣaṇa artha ke die haiṃ| inakī sārthakatā uparyukta vivecana se spaṣṭa ho jātī hai | jñāna ke lie unane likhā hai ki use sākāra aura svasaṃvedī honā cāhie | yahām̐ taka sākāra svasaṃvedī aura dravyaparyāyasāmānyaviśeṣārthavedī jñāna kā nirūpaṇa huā| aisā jñāna jaba aṃjasā spaṣṭa arthāt paramārthataḥ viśada ho taba use pratyakṣa kahate haiṃ| sādhāraṇatayā darśanāntaroṃ meṃ tathā lokavyavahāra meṃ indriyajanya jñāna ko pratyakṣa mānā gayā hai| tathā indriya ke pare rahanevāle padārtha kā bodha parokṣa kahā jātā hai para jaina darśana kā pratyakṣa aura parokṣa kā apanā svopajña vicāra hai vaha indriya ādi para padārthoṃ kī apekṣā rakhane vāle jñāna ko parokṣa arthāt paratantra jñāna mānatā hai, tathā indriyādi nirapekṣa ātmamātrottha jñāna ko pratyakṣa | yaha pratyakṣa kā kāraṇamūlaka vivecana hai para svarūpa meṃ jo jñāna viśada ho vaha pratyakṣa kahalātā hai| yaha viśadatā upavahāra meṃ aṃśataḥ indriyajanya jñāna meṃ bhī pāī jātī hai ataḥ indriyajanya jñāna ko saṃkhya bahāra pratyakṣa kahate haiṃ| yadyapi āgamoṃ meṃ indriyajanya mati ko parokṣa kahā hai aura vaha āgamika paribhāṣā