Pramāṇa · Search · About · API

Nyayavinishcaya v1.p56.1

Nyāyaviniścayavivaraṇa v1.p56.1

Language
Sanskrit

v1.p56.1

nyāyaviniśvayavivaraṇa meṃ ucita bhī hai para loka vyavahāra ke nirvāhārtha vaiśadyāṃśa kā sadbhāva hone se use saṃvyavahāra pratyakṣa bhī kahā gayā hai| deśa kā lakṣaṇa akaladeva ne svayaṃ ghīyapa ( kārikā naṃ0 4 ) meṃ yaha kiyā hai"anumānādyatirekeṇa viśeṣapratibhāsanam | tadvaiśacaṃ mataṃ buddheravaiśadyamataḥ param || " arthāt anumāna ādika se adhika, niyata deśa kāla bhīra ākāra rūpa se pracuratara viśeṣoṃ ke pratibhāsana ko vaiśadya kahate haiṃ| dūsare śabdoṃ meṃ jisa jñāna meṃ anya kisī jñāna kī sahāyatā apekṣita na ho yaha jñāna viśada kahalātā hai| jisa taraha anumāna ādi jñāna apanī utpatti meṃ liṃgajñāna ādi jñānāntara kī apekṣā karate haiṃ usa taraha pratyakṣa apanī utpatti meṃ kisī anya jñāna kī āvaśyakatā nahīṃ rakhatā| yahī anumānādi se pratyakṣa meṃ atireka-adhikatā hai| yadyapi āgamika dṛṣṭi se indriya āloka yā jñānāntara kisī bhī kāraṇa kī apekṣā rakhanevālā jñāna parokṣa hai aura ātmamātrasāpekṣa hī jñāna pratyakṣa para dārśanika kṣetra sulajhāyā hai I meṃ akalaṅkadeva ke sāmane pramāṇavibhāga kī samasyā thī jise unhoṃne bar̤ī vyavasthita rīti se tatvārthasūtra meṃ mati aura ata ina donoṃ śānoṃ ko parīkṣa kahā hai aura vahīṃ mati smṛti saṃjñā cintā aura abhinibodha ko anarthāntara batāyā hai| anarthāntara kahane kā tātparya itanā hī hai ki ye saba matijñānāvaraṇa karma ke kṣayopaśama se hote haiṃ| mati meṃ indriya aura mana se utpanna honevāle avagraha īhā avāya aura dhāraṇā jñāna sammilita hai|