Nyayavinishcaya 10.138

10.138

asato'jñānahetutve vyaktirvyabhicāriṇī | iti
tatrāpi kimidaṃ varttamānatvameva nāma ? pratyakṣaviṣayatvameveti cet; na; sādhyasyaiva hetutvāyogāt, tadviṣayatvameva hetustadeva sādhyamiti kathamiva nyāyavedinaḥ pratipadyeran ? 'anityam
anityatvāt' ityādivat sādhyatvānupapatteśca siddhatvāt | siddhaṃ hi tadviṣayatvamatītādeḥ
na ca siddhameva sādhyam; asiddhasya tattvena prasiddhatvāt | varttamānatvaṃ varttamānavyavahāraviṣayayadi cāyaṃ nirbandhaḥ pratyakṣavedyaṃ varttamānameva nātītādikamiti ; tarhi pratyāsannameva
tanna dūrādikamityapi bhavet | śakyaṃ hi vaktum 'parvatādayo'pi dūrādityābhimatāḥ pratyāsannāḥ
15 pratyakṣavedyatvāt vāpīkūpādivat' iti | pratyakṣabādhanānnaivamita, pratyakṣeṇaiva parvatādau dūrāditvasya
pratipatteriti cet ; na; anyatrāpi samānatvāt , atītādāvapi varttamānakalpane 'pratyakṣabādhanasyāviśeṣāt , atītāderatītāditayaiva pratyakṣeṇa pratipatteḥ | atītādau pratyakṣameva na vartate
ta̍tkāle tasyābhāvāt , paraprasiddhena tu tasya viṣayatvena varttamānatvāpādanamiti cet ; dūre
parvatādāvapi na tatpravarttate taddeśe'pi tasyābhāvāt , ataddeśe'pi tadapravṛttau atatkāle'pi syāt
20 avaśyaṃ caitadevamabhyupagantavyam , kathamanyathā yogipratyakṣasyātītādau pravṛttiḥ ? vartamānamātraviṣayatve tasyāśeṣajñatvavirodhāt | taidapekṣayā sarvaṃ varttamānameveti cet , kathamevamatītāditvena
bhāvānāmupadeśo varttamānatayaiva tadupapatteḥ, varttamānatayā pratipannasyātītāditvenopadeśe taṃsya vañcakatvena prāmāṇyābhāvānuṣaṅgāt | asmadādyapekṣayā'tītāditvamapyastyeva teṣāmiti cet ; asmadādereva tarhi tathā tadupadeśo yukto na yoginaḥ, tadapekṣayā 'teṣu ''tadabhāvāt
'kiṃ cedam-asmadādyapekṣayāpi teṣāmanītāditvam ? adarśanaviṣayatvameva | "tasmādatītādi paśyatīti ko'rthaḥ ? anyenādṛśyamānaṃ paśyati" [ pra0 vārtikāla0 1