Nyayavinishcaya 10.33
Nyāyaviniścaya 10.33
- Language
- Sanskrit
10.33
adṛṣṭerartharūpasya pramāṇāntarato gateḥ | ] iti
viṣayatayā tasyābhyanujñānāt'na' hi jñānārthayostathā' iti
jñānārthayoḥ sāmānyaṃ sārūpyaṃ siddham
'adṛṣṭerartharūpasya' iti
'na hi'
bhavatvanyata eva tatpratipattiriti cet ; tadapi yadi pratyakṣam ; sa eva doṣaḥ-sārūpyānapekṣe tattattvaparijñāne sārūpyakalpanāvaiphalyasya, tadapekṣe tattatsaṃprativedane parasparāśrayasya
cāviśeṣāt | punarapi pratyakṣāttarāntaḥpratipatti kalpanāyānavasthānam | tato nānyato'pi pratyakṣārthavedanaṃ sambhavati | tadevāha-'pramāṇāntarato'gateḥ' iti | pratyakṣādanyatpratyakṣaṃ pramāṇaṃ
tadantaraṃ tasmād agaterapratipatteḥ 'artharūpasya' iti
anumānāttatpratipattiriti cet ; na; liṅgābhāvāt | nīlādyākāra eva liṅgaṃ tasyārthakṛtatvāditi cet ; atra viśvarūpasya pratyavasthāphrasem-"kka tannibandhanaṃ jñānasyākāravattvaṃ dṛṣṭaṃ
yenaivamucyate ? ākāradvayadarśanābhāvāt | na hi jñānākārādanyo'rthākāra upalabhyate
yatastatkṛtatvaṃ jñānākārasyopalabhyate | upalambhe vā tasyāpi pratibhāsamānatvāt jñānākārataiveti tannibandhanamanya evārthākāra upalabdhavyaḥ | tatrāpyevaṃlpanāyānavasthāaiva
tato'rthasya vāṅmātreṇa sattābhyupagamo na pramāṇanibandhanaḥ" [ ] iti; tadayuktam ;
anvayabalāt gantavyam | na hi bauddhasya saṃvedanākarādviṣayākārānumānam anvayabalāt yenaivaṃmasaṅgaḥ syāt, api tu vyatirekasāmarthyādeva | tathā ca tasya vacanam-"cakṣurālokamanaskāreṣu satsvapi na bhavati stambhaśūnyābhihite stambhākāramattavijñānam , anyatrajhaṭiti eva bhavati tato jñāyate-anyena kenacidatra vastunā bhavitavyam , yadbhāvādanyatrābhāvaḥ sa tathābhūto'rthaḥ prameyo vāhyaḥ" [pra0vārtikāla0 3|390] iti | vyatirekabalādapi gamanamanumānamiti prasiddhameva | naiyāyikasyāpi antaḥkaraṇādestata eva pratipatteḥ
bhavatu tarhi vyatirekabalādeva jñānākārasya liṅgatvamiti cet ; na; asiddhatvāt | asiddho
hi tadākāro nirākārasyaiva jñānasyānubhavāt , tatkathaṃ tasya vyatirekaḥ ? siddhasyaiva kvacittadupapatteḥ | siddhe'pi tadākāre tato'rthasya nāntyājñānumānam ; sārūpyābhāvaprasaṅgāt | 'anyādṛśaścārthaḥ, tattarūpañca saṃvedanam' iti nyāyātān | atha yādṛśaṃ saṃvedanaṃ nīlarūpaṃ tādṛśasyaiva
tato'numānam ; kuta etat ? tādṛśādeva tādṛśasya sambhavāditi cet ; na; anyādṛśādapi
tādṛśasya sambhavadarśanāt yathā nirvikalpādivikalpasya | tatrāpi vikalpavāsanāsahāyādeva vikalpatvamiti cet ; ākāravattvamapyākāravāsanāsāhāgyādeva kinna syāt yatastato'rthasya tādṛśasyānumānam ? vāsanāprabhavatve 'vikalpa eva darśanaṃ bhavediti cet ; kimidaṃ vikalpatvaṃ nāma ?,
sādhāraṇākāratvamiti cet ; avāsanāprabhava̍tve tat kiṃ nāsti ? tathā cet ; mano'pi kathamatadākāraṃ tadākārajñānaṃ janayet ? tadākārameva mana iti cet ; tadvedanaṃ tarhi savikalpakaṃ
prāptam , nānāvayavasādhāraṇasya sthūlarūpasya tena prativedanāt | bhavatviti cet ; na; tadvadeva
bahirarthavedanasyāpi savikalpakatvopapatteḥ | antariva bahirapi sthūlarūpasya paramārthasattvā'virodhāt | taduktamsāmānyamanyathāsiddhaṃ na hi jñānārthayostathā
adṛṣṭerartharūpasya pramāṇāntarato'gateḥ | iti
atītasyānabhivyaktau kathamātmasamarpaṇam
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit