Nyayavinishcaya 10.5
Nyāyaviniścaya 10.5
- Language
- Sanskrit
10.5
vasya ca tadviśiṣṭadravyajñānānyathānupapattaiścādhigamān | 'dravyeṇāsambaddhaṃ darśanādi kathaṃ tadviśeṣaṇamapi' ityapi vārttam; 'saṃyuktaṃ samavetaṃ vā viśeṣaṇam' iti niyamānabhyupagamāditi cet ;
na; guṇādīnāṃ sambandhābhāve viśeṣaṇabhāvasya svayameva nirākaraṇāt | "naitadevam ; guṇakarmasāmānyānāṃ samavetānāmeva viśeṣaṇatopalabdheḥ" [ praśa0vyo0pṛ0 50 ] iti vacanāt
syānmatam-pratisandhānasamaye darśanāderupakramādapakrānta eva tadviṣayabhāvaḥ, kevalaṃ tadupajanitasaṃskārābhivyaktivaśādavidyamānasyaiva tasya pratibhāsanam , tatra ca bhrāntameva pratisandhānam, śuddhe eva dravye tadvibhramopagamāditi | tatredamūcyate-tadbhāvād dravyamaviviktaṃ cet ;
tadapi tadvadavidyamānameveti na pratisandhānāttatsiddhiḥ, tadbhāvasya ca dravyādaviveke tasyāpi
tadviṣayamānanaiveti kathaṃ tatra pratisandhānasya bhrāntatvam ? aparityaktasadasatsvabhāvayoḥ parasparamavivekādayamaprasaṅga iti cet ; na; rūpasparśayoranyonyamuktatadbhāsanoraivānyonyamaviviktatvāpatteḥ | niyatendriyagrāhyatvānneti cet; na; prācyayorapi bhedapratibhāsaviṣayatvena tadabhāvānuṣaṅgāt
yathaiva hi nayanasparśanābhyāṃ rūpasparśayorgrahaṇamevaṃ tadbhāvadravyayorapi bhrāntetarapratibhāsābhyāmiti na
viśeṣaṃ paśyāmaḥ | tadubhayapratibhāsātmakamekameva tadvijñānaṃ tadviṣayatvādaviruddha eva tayoraviveka
iti cet ; na; nayanasparśanopajanitapratibhāsabhede'pi tadātmakasya jñānasyaikatvāt, tadviṣayatvena
rūpasparśāvivekasyāpyaviroghopapatteḥ | astu ko doṣa iti cet ? na; tasyaiva dravyavyavasthāpanāt
viviktameva tadvipayabhāvād dravyamiti cet; tasya̍ yadi tathā pratibhāsanaṃ na tarhi tadbhāvapratibhāsanam , na hi pītaviviktaśaṅkhāvabhāsane pītāvabhāsanamupalabdham | tathā cotsanna eva 'yamaham'
ityādirūpaḥ pratibhāsavyavahāraḥ syāt | nāsti tathā tasya pratibhāsanamiti cet ; na; abhedāt
dravyarūpeṇāpyapratibhāsanaprasaṅgāt | sammūrcchitasatatpratibhāsetarasvabhāvadvayaṃ tadekameva dravyamiti cet;
na; sammūrcchitarūpasparśasvabhāvadvayasyāpi dravyasyaikasyānabhyupagamaprasaṅgāt | tathā ca tadevāvayavidravyaṃ tasyaiva pratisandhāne pratibhāsanāt, 'asprākṣam' iti tallīnasya sparśasya 'paśyāmi' iti
rūpasya 'yaṃ tam' iti ca tadvivekasvabhāvasyāvayavinastatrādhyakṣavasāyāt nāparaṃ viparyayāt
vakṣyati caitat"sparśo'yaṃ cākṣuṣatvānna rūpaṃ sparśanagrahāt
rūpādīni nirasyānyanna cāpyupalabhemahi ||" [nyāyavi0ślo0285] iti
tato nirākṛtametat- "rūpasparśayośca pratiniyatendriyagrāhyatvādetatpratisandhānaṃ na sambhavati"
[ praśa0 vyo0pṛ0 44 ] iti ; tatraiva tatsambhavasya pratipādanāt
parihāraḥ prayojanamiti cet ; nanvevamanudbhāvanameva nyāyyam, udbhāvyasamādhānasya khām̐tvā
samīkaraṇavat abuddhimallokavyavahāratvāt | tannāyaṃ svayamudbhāvitaḥ, pareṣāmeva bhāvāt | yadi
tatrāpi vivādaḥ katham 'aliṅgam' ityuktam ? vivādavyavacchedasya liṅgādeva bhāvāt, anyatastardebhāvasyānantarameva nivedayiṣyamāṇatvāt , tasmādaliṅgavacanādvivāda eva dīpādī tatparyāyaḥ
tadvivādopadarśanaṃ tu śāstraviruddhameva nibandhanakārasyeti cet ; satyam ; astyayaṃ tasya doṣaḥ
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit