Nyayavinishcaya 13.127
Nyāyaviniścaya 13.127
- Language
- Sanskrit
13.127
pattāvapi pakṣapātaṃ parityajati | tato vijñānaśaktiparijñānavaikalyādevedaṃ dharmakīrtervacanam“nākāraṇaṃ viṣayaḥ” [ ] iti | na kāraṇatvāttasyai tataḥ pratipattiḥ api tu
tadvyatirekāditi cet ; na ; tadvattasyāpi2 svālakṣaṇyaprasaṅgāt | svalakṣaṇaṃ hi vikalpaḥ svasaṃvedanādhyakṣaviṣayatvāt tatkathaṃ tadvyatirekiṇaḥ sāmānyarūpatvam ? vibhramāditi cet ; kasya
5 vibhramaḥ ? tasyaiva vikalpasyeti cet ; na ; tataḥ svalakṣaṇatayaiva tadākārasya svataḥ pratipatteḥ
vikalpāntarāt sāmānyākāratayā pratipattiriti cet ; na ; tato'pi tadākārasyāvyatireke
svalakṣaṇatāyā3 evopapatteḥ | punaḥ vikalpāntarāt sāmānyākāratayā pratipattau apratipattireva
anavasthopanipātāt | tanna savikalpabuddheḥ avyatirekī sāmānyākāraḥ sambhavati, yatpracchāditabhedatvāt bhāvā abhedni iva pratyavabhāseran | tato durbhāṣitametat ॲsambhavadviṣayatvāt10 “paॅrarūpaṃ svarūpeṇa yayā saṃnni(saṃnni)yate dhiyām̐
ekāthapratibhāsinyā bhāvānāśritya bhedaniḥ
tayā saṃvṛtanānātvāḥ saṃvṛtyā bhedaniḥ svayam
abhedni ivāmānti bhāvā rūpeṇa kenacit||”[pra0vā0sva0 3|70-71] iti
kutaścāyam abhedapratyavamarśī ‘gaurayam, ayamapi gauḥ ’ iti vikalpaḥ khaṇḍamuṇḍā15 diṣveva na karkaśoṇabarkarādiṣvapi bhedāviśeṣāt ? teṣveva taddhetoḥ svabhāvasya niyamāt, dṛśyante
hi satyapi bhede kecideva kvacit svabhāvato niyatāḥ yathā rūpadarśane cakṣurādaya eva jvarādiśamane ca guḍūcyādaya eva nāpare, tadvat gavāyabhedaparāmarśe'pi khaṇḍādaya eva tato niyatā na
karkādayaḥ | taduktam• “ekapratyavamarśāthajñānādyekārthasādhane
20 bhede'pi niyatāḥ kecit svabhāvenendriyādivat
jvarādiśamane kāścit saha pratyekameva vā
dṛṣṭā yathā vauṣadhayo nānātve'pi na cāparāḥ ||” [pra0 vā0 3|72-73]
iti cet ; ucyate— karkādivyatirekeṇa khaṇḍādiṣveva niyamyamānastatsvabhāvaḥ
kalpitaḥ, tāttviko vā ? kalpitaścet; kutastatraiva tatkalpanaṃ na karkādiṣvapi ? tannibandhana25 syāpi svabhāvasya tatraiva niyamāditi cet; na; tasyāpi kalpitatve ‘kutastatraiva’ ityāderdoṣāt
anavasthānuṣaṅgācca | tannāsau kalpitaḥ| tāttvikaścet; siddhaṃ tāttvikameva sāmānyam , tasyaiva
khaṇḍādisādhāraṇasya svabhāvasya tattvāt | nayanāderapi darśanahetoḥ svabhāvasya sāmānyasyeṣṭau
aniṣṭānuṣaṅgābhāvāt | tathā ca tatsvabhāvagrāhiṇī buddhiḥ arthavattyeva nānarthikā, vastuniṣṭhaiḥ
nātatkāryakarkādyapohaniṣṭhā | tasyāñca yadgrāhyaṃ khaṇḍādiṣvekaṃ karkādibhyaśca vyāvṛttaṃ rūpamavabhāti tatsattvameva na nistattvaṃ parīkṣyamāṇasyopapatteḥ | tannedamapi parīkṣāsahaṃ parasya vacanam"tatsvabhāvagrahādyā dhīstadarthe vāpyanarthikā
vikalpikā'tatkāryārthabhedaniṣṭhā prajāyate
tasyāṃ yadrūpamābhāti grāhyamekamivānyataḥ
vyāvṛttamiva nistattvaṃ parīkṣānaṅgabhāvataḥ||"[pra0 vā0 3|75-76] iti
yadi punaḥ svābhāvaniyamo'pi neṣyate; na tarhi abhedapratyavamarśaḥ tannimittaḥ | tadbhāvācca kalpitamapi sāmānyamiti kathaṃ tato dharmidharmasāmānādhikaraṇyadivyavasthānartanaṃ
bauddhasya ? tato vastusāmānyopāyena tannartanapravṛttaṃ jainamabhisamīkṣya nirupāyatayaiva pravartamānaṃ
tāthāgatamupahasadbhiḥ daivairivānekenoktam"akhaṇḍatāṇḍavārambhavikaṭāṭopabhūṣaṇam
śikhaṇḍimaṇḍalaṃ vīkṣya kāko'pi kila nṛtyati ||" [ ] iti
kutaśca svalakṣaṇasya anvayasya vā pratipattiḥ ? apratipattau tābhyāmeva sarvavyavastheti
pratijñānupapatteḥ | yāthāsaṅkhyene pratyakṣādanumānācceti cet; na; pratyakṣasya yathākalpanamapratipatteḥ
na hi parakalpitam ekāntaniraṃśakṣaṇaśrīṇanīlādisvalakṣaṇākāraṃ pratyakṣaṃ didṛkṣavo'pi vīkṣāmahe,
yatastena svalakṣaṇapratipattiṃ pratilabhemahi | anumānasya ca yathā nābhijanmasamparkayogyākārasya
pratipattiḥ tathā niveditameva | apratipannādapi tata eva tatpratipattiriti cet; atrāhaprāmāṇyaṃ nāgṛhīte'rthe pratyakṣetaragocarau
Commentaries (1)
- Nyāyaviniścayavivaraṇa — Vādirāja, Sanskrit
Linked texts (2)
- Pramāṇavārttika (ed. Rāhula Sāṅkṛtyāyana) — Sanskrit
- Pratyakṣalakṣaṇa section — Sanskrit