Pramāṇa · Search · About · API

Nyayavinishcaya 13.128

Nyāyaviniścaya 13.128

Language
Sanskrit

13.128

[bhedābhedau prakalpyete kathamātmavikalpakaiḥ |] iti
"arthajñāne niviṣṭāste (arthā jñānaniviṣṭāste) yato vyāvṛttirūpiṇaḥ
tenābhinnā ivābhānti vyāvṛttāḥ punaranyataḥ
ta eva teṣāṃ sāmānyaṃ samānākāragocaraiḥ
jñānābhidhānairmithyārtho vyavahāraḥ pratāyate ||” [pra0 vā0 3| 77-78]
pramāṇasya prasaṅgāt | anumānameva arthakriyāprāptiliṅgamamiti cet; na; tasyāpi tatrāgṛhīte
pratibandhāt prāmāṇye 'kutastatra pratibandhaḥ' ityanuṣaṅgāt anavasthāpatteśca
tadanena 2maṇiprabhāmaṇijñānasyāpi maṇau pratibandhaścintayitavyaḥ | tata idamapi
nirviṣayameva parasya bhāṣitam‘‘liṅgaliṅgidhiyorevaṃ pāramparyeṇa vastuni
pratibandhāttadābhāsaśūnyayorapyavañcanam ||” [pra0 vā0 2|82] iti
kīdṛśo vā so'rtho yatra tasya pratibandhaḥ, yato'pyarthakriyāvāptiḥ? ekāntaniraṃśakṣaṇikaparamāṇulakṣaṇa iti cet; na; tādṛśasya maṇerapyapratipatteḥ | tata idamaśakyopapādanameva‘‘maṇipradīpaprabhayormaṇibuddhyābhidhāvatoḥ
mithyājñānāviśeṣe'pi viśeṣo'rthakriyāṃ prati
yathā tathā[']yathārthatve'pyanumānatadābhayoḥ
arthakriyānurodhena pramāṇatvaṃ vyavasthitam ||” [pra0vā0 2|57-58]iti
dṛṣṭānte dāṣṭarhāntike ca parakalpitasyārthasyābhāve tadarthakriyāyā evāsambhavāt ‘viśeṣo'rthakriyāṃ prati’ iti, ‘arthakriyānurodhena’ iti ca vaktumaśakyatvāt
nanvevaṃvicāre nānumānaṃ na ca tadabhyāsajaṃ pratyakṣamamiti sakalavyavahāravilopiḥ, tato
vyavahāraṃ paripālayatā tatprāmāṇyamakṛtavicāramevābhyupagantavyamiti cet ; na ; nityatvādyanumānasyāpi tathā tadabhyupagamaprasaṅgāt vyavahārasya prāyaśaḥ tadviṣayādevopapatteḥ | tadāha‘pratyakṣetaragocarau’ pratyakṣāditaradanumānaṃ tasya gocarau viṣayau kathaṃ na prakalpyete ? prakalpyete
eva, kathamityasya prakrāntena nañā sambandhāt | kau ? tadgocarau kathaṃ na prakalpyete
bhedābhedau | bhedaśca, upalakṣaṇamidaṃ niraṃśatvādeḥ, abhedaśca, idamapyupalakṣaṇaṃ vyāpitvādeḥ,
tau iti | abhedasyaiva tadgocaratvaprakalpanā vaktavyā na bhedasya tatra saugatasyāpi (syāvi-)
pratipatteriti cet ; na ; dṛṣṭāntārthatvāt tadvacanasya | yathā bhedasyākṛtavicārameva tadgocaratvaṃ
tadvadabhedasyāpi vaktavyamiti | kaiḥ punastau tathā kathanna prakalpyete ? ityāha- ātmavikalpakaiḥ | ātmānaṃ kūṭasthanityamīśvarādikaṃ ye viśeṣeṇa kalpayanti naiyāyikādayaḥ
tairiti | tato nityatvādyanumānavyudāsena kṣaṇikatvādyanumānasyaiva prāmāṇyaṃ vyavasthāpayatā
vastugrāhitvaṃ tasyābhyupagantavyam | tathā ca siddhaṃ tadvadeva sambhavakramānekadharmādhiṣṭhānabhāvavikalpasyāpi vastuviṣayatvaṃ nirbādhatvāt , anyathā'rthavedinaḥ saṃvedanasyaivāpratipatteriti
sthitaṃ sāmānyaviśeṣātmakatvaṃ pratyakṣaviṣayasya
sāmpratamuktamevārthamanugrahaparatvāt śiṣyāṇāmanusmaraṇāya ślokānāṃ viṃśatyā
utpādavigamadhrauvyadravyaparyāyasaṅgraham

Commentaries (1)

Linked texts (3)