Pramāṇa · Search · About · API

Siddhivinishcaya 4: caturthaḥ prastāvaḥ · 4. jīvasiddhiḥ

Siddhiviniścayavṛtti 4

Language
Sanskrit

caturthaḥ prastāvaḥ · 4. jīvasiddhiḥ

4.1

matyajñānabhedā avagrahādayaḥ pramāṇābhāsā mithyāgrahaṇātmakāḥ, pramāṇasya avipratisāralakṣaṇatvāt . svataḥ pramāṇabhūtasya ātmanaḥ parato viparyāsopapatteḥ mattamūrcchitādivat . yadi punaḥ svata eva jñātā na syāt kutaḥ parato'cetanavat . na hi tathāpariṇāmarahitasya tathā pariṇāmaḥ . parasya anyātiśayakalpanāyāmātmanaḥ kinna kalpyate ? jñasvabhāvasya aprāpyakāriṇaḥ pratibandhābhāve trikālagocaramaśepaṃ dravyaṃ kathañcijjānato na kaścidvirodhaḥ, ātmanaḥ svaviṣaye vaiśadyamanubhavataḥ parokṣapratyakṣavat . nāsmākamāvaraṇakṣayopaśamavaśāt svakāraṇaśakteḥ . svalakṣaṇadarśanāhitasantānavikalpavāsanāprakṛtiḥ saṃvṛtiḥ vastumātrādhyavasāyāt vyavahāramāracayatīti cet; na; kṣaṇikaikānte arthakriyāvirodhanirṇayāt . tataḥ

4.2

satyāṃ ca kāryakāraṇatāyāṃ kutaḥ kvacit santānaniyamaḥ ? sarvatra sarvepāmānantaryā viśeṣāt . satyapi vāsyavāsakatā na bhavatyeva pratyāsatterabhāvāt . tato vikalpa eva na bhavet .

4.3

sarvato'nyasyād vyāvṛttaṃ cittaṃ bahirantarmukhabhrāntābhrāntasvabhāvānvayi tatkṣaṇasthitidharmakaṃ parikalpya ātmānameva svaguṇaparyāyātmakaṃ svataḥ saṃvedananiṣṭhitaṃ pratikṣipatītyayuktam .

4.4

cetano'yamitīkṣamāṇaḥ parasmāt sarvataḥ parāvṛttaḥ pratikṣaṇamātmānaṃ nātyantāya vai jahāti svaguṇaparyāyānvayalakṣaṇatvāt tadvastunaḥ . tadvyatirekabhāvasyānupapatteḥ kutaḥ saheturaheturvāpi .

4.5

vināśo yadi bhāvasvabhāvo na bhavet tasya kiṃ kurvāṇo hetuḥ syāt ? na tāvadutpādayati; pūrvāvadhiparicchinnavastusattāsambandhalakṣaṇatvādutpatteḥ . tasya kathañcit kenāpi kāryatve bhāvasvabhāvānatikrānteḥ bhāvaḥ syāt, tallakṣaṇatvād vastunaḥ . kādācitkaṃ sadakāryamiti prakriyāvyāvarṇanamātraṃ virodhāt . tathā anutpattidharmakam anādheyāpraheyātiśayātmakaṃ tathā svavināśahetubhāvānna vinaśyatīti . vināśe vā vinaṣṭasya sattā . yadi vā sato'nutpattiḥ utpattihetvabhāvāt . ghaṭāderapyevaṃ prasaṅgāt . svasāmagrījanmanaḥ tadvināśakāraṇasyāvaśyaṃbhāvaniyamābhāvānna kaściddheturavyabhicārī syāt . vināśahetuḥ prāga sato vināśasya svabhāvaṃ karoti na sattāsambandhamiti cet; kaḥ punarbhāvānāmanyonyābhāvaprāgabhāvakarttā ? yatastatsvabhāvasthitiḥ . asti kaścidviśeṣaḥ . parasparasvabhāvadeśakālaparihārapariṇatimabhāvaṃ vidmaḥ . tathā hetumattvaṃ kṣaṇikasya viruddhapramāṇabādhitam . na hi atītena vartamānasya tadvattā atiprasaṅgāt .

4.6

iti sthitametat sarvam...guṇa...

4.7

parasparavilakṣaṇāvapi cetanācetanau bandhaṃ pratyekatvaṃ pratipadyete hemaśyāmikādivat . na ca mūrtāmūrtayoḥ saṃyogo viruddhaḥ pañcaskandhakadambakābhāvaprasaṅgāt ātmamanaḥsannikarṣādeśca .

4.8

manovākkāyakarmabhiḥ śubhairaśubhaiścāsravaiḥ yathāsvaṃ puṇyapāpabandho jīvānāmityatra na kaścid vipratipattumarhati kintu sarveṣāmavigīto'yamiti .

4.9

mūṣikālarkaviṣavikāravat .

4.10

jīvāditattvārthāśraddhānaṃ mithyādarśanam . jīve tāvannāstikyam anyatra jīvābhimānaśca, mithyādṛṣṭeḥ dvaividhyānatikramāt vipratipattirapratipattirveti . mithyādṛṣṭeḥ kṣāyopaśamikabhāvasyāpi taddhātikarmaṇāmudayodīraṇavaśāt matyajñānādipariṇatiḥ .

4.11

kumbhastambhādi dṛṣṭaṃ prajñaptisat saṃsthānādeḥ svalakṣaṇeṣvabhāvāt . vṛttivikalpānavasthādoṣānuvṛtteḥ . sthūlasyābhāvāt, parimaṇḍalāderapratibhāsanāt, tadvyatirekiṇo'sambhavāt . vijñaptimātraṃ paramārthasat; yathādarśanaṃ prajñaptisattvāt bhrāntasyāpi nānaikatva saṃbhavāt grāhya grāhakasaṃvitti bhedāvabhāsanāt saṃbhāvitaikarūpasya svato'siddheḥ parataśca svabhāvanairātmyaṃ sarvabhāvānāṃ pramāṇābhāve na pratipattumarhati śūnyavādī, bhāve ca . tadayamātmānaṃ mithyābhiniveśena anarthagarte praveśyamāno'pi na cetayate . pramāṇābhāvena pratyakṣamekaṃ nāparaṃ prameyatattvaṃ veti na tathā pratipattumarhati . pramāṇāntarapratiṣedhe pratyakṣalakṣaṇānupapatteḥ kiṃ kena vidadhyāt pratiṣedhayedvā yataḥ cāturbhautikameva jagat syāt . yadi nāma svasaṃvedanāpekṣayā bahirantaścopaplutamiti sūktamevaitat, nirākṛtaparadarśanagamanāt . vibhramaikāntamupetya svasaṃvedane'pi apalāpopalabdheḥ anyathā vipratiṣedhāt caturbhūtavyavasthāmapi lakṣaṇabhedāt kathayitumarhati . na ca caturbhūtavyavasthākathanaṃ yuktam parokṣāṇāmapi lakṣaṇāt sākalyena tattvāpratipatteranyathānupapatteḥ .

4.12

tathāhi--kutaścit pṛthivyādiviśeṣāt bubhukṣādipīḍāpāye ekadā pratipanne yad evaṃvidhaṃ tad iyatā kālādinā itthambhūtaprāṇiviśeṣasya tadapāyakāraṇam iti siddhāyāṃ vyāptau punaḥ tasya tādṛśasya vā darśanāt sambandhasmṛtau pratyabhijñāne cintāyāṃ dṛśyamānasya tatkāraṇasvabhāvapratipattau pravṛttiriti prāyikametat . taduktamatraiva--akṣajñānam siddhivi॰ 1 . 27 ityādi . na caitat pṛthivyāderyuktam, pūrvajñānasya uttarajñānākārapariṇāmadarśanāt gṛtpiṇḍasya sthāsapariṇāmavat . tadāstāṃ tiṣṭhatu na vicāraṇīyam . kutaḥ ? ityāha--pratyakṣaṃ yataḥ . na vai khalu pṛthivyādyasaṃbhaviguṇaparyāyopacitatayā pratyakṣaṃ tattvaṃ pṛthivyādibhyo bhinnam anyadvā iti vicāramarhati, teṣāmapi parasparaṃ tatprasaṅgāt . kiṃ tarhi vicāraṇīyam ? ityāha--bhūtagocaram ityādi . pṛthivyādiviṣayaṃ jñānaṃ pratyakṣam indriyajñānam ityarthaḥ .

4.13

nanu asya ādhyātmikajñānādā ttatparihāreṇaiva parihṛtaṃ tat kimarthaṃ pṛthagetaducyate ? satyam; tathāpi pūrvaṃ sāmānyena ayaṃ viśeṣeṇa ucyate iti vibhāgaḥ .

4.14

atra parasya anekaṃ darśanam--bhūtasvabhāvaḥ tad ityekam . tatpariṇāma ityaparam . tebhyo bhinnamatattvaṃ marīcikājalavat iti anyat tattvam iti param . tatkāryatvāt tatraiva antarbhavati iti pṛthak . tatra anekaṃ vākyam--bhūtaṃ pṛthivyādi bhūtarūpaṃ cet yadi bhūtagocaraṃ jñānaṃ pratyakṣam āstāṃ paryāptam tenetyaḥ . kutaḥ ? ityāha--abhūtaṃ syāt yataḥ abhūtasvabhāvaṃ bhavet . nahi sarvabhūtāni cetanārūpāṇi saṃvidrate jagataḥ prāṇimayatvaprasaṅgāt . kvacit tadāvirbhāvatirobhāvakalpanāpi pāpīyasī sāṃkhyāviśeṣāt, bhūtavyavasthā bhūtarūpaiva syāditi .

4.15

tathā abhūtam īṣadbhūtarūpaṃ pariṇāmamasya kathañcit pariṇāmirūpatvāt cet yadi tadapi āstām abhūtaṃ syāt yataḥ kathañcidapi bhūtarūpaṃ na bhavet acetanasya cetanapariṇāmavirodhāt .

4.16

tathā abhūtaṃ bhūtād anyat ced asvataṃ marīcikājalavadasat syāt . cet ityetad atrāpi sambandhanīyam . tadapyāstām . tataḥ kasyacit vidhānapratiṣedhā'bhāvāt ityuktatvāt .

4.17

bhūtaṃ paramārthaṃ tacced astu pañcamaṃ tattvam iti śeṣaḥ . tato'nyasya sato gatyantarābhāvāt iti manyate .

4.18

tathā idamaparam--abhūtaṃ bhūtebhyo vyaktāt kāraṇāt kāryasya anyatvāta paṭatantuvat cet; tathāpi bhūtaṃ ced bhūtarūpaṃ yadi, tatkāryatvena tatraiva antarbhāvāt pṛthivyāṃ paṭavaditi . etadapi āstām . abhūtaṃ syāt bhūtarahitaṃ sarvaṃ syāt bhūtānāmanyo'nyaṃ kāryakāraṇabhāvena antarbhāvād bhūtavyavasthā na syāt . yadi punaḥ kāṣṭhāderantarbhūtapāvakādeḥ pāvakādisamudbhava iti na doṣaḥ; tatrāha--astu pañcamaṃ tattvaṃ pṛthivyādeḥ antarbhūtacetaso bhāvāt iti bhāvaḥ .

4.19

kārikāṃ vivṛṇvannāha--pṛthivyādi ityādi . pṛthivyādeḥ svabhāvabhedaṃ svarūpanānātvaṃ pratipattyā abhyupagamya vijñaptisvabhāvabhedaṃ buddhīnāṃ santānabhinnānāṃ rūpanānātvaṃ vijñaptigrahaṇaṃ sāṃkhyavaiśeṣika-ātmaniṣedhārtham svabhāvabhedagrahaṇaṃ sakalādvaitabādhārtham . kiṃ bhūtam ? ityāha--harṣa ityādi . punarapi kiṃbhūtam ? ityāha--antaḥ ityādi . anena śarīrāt gṛhādiva dīpasya darśayati . samakṣaṃ svasaṃvedanapratyakṣaviṣayaṃ pratikṣipati nirākaroti iti hetoḥ kathaṃ prekṣāvān ? api ca ityādinā atraiva dūṣaṇāntaramāha--bhūtapratyakṣaṃ pṛthivyādigocaram indriyajñānam yadi taraṃ pṛthivyādibhyo'nyatve sati yadi dravyāntaram; parisaṃkhyā catvāryeva tattvāni iti parigaṇanaṃ virudhyeta .

4.20

idamaparaṃ vyākhyānam--tattvaṃ ca pṛthivyādikāryatvena antaraṃ ca bhinnam iti cet; atrāha--saṃvitteḥ svaparagrahaṇalakṣaṇāyāḥ bhūtapratyakṣarūpacetanāyāḥ teṣu bhūteṣu tatsvabhāvatayā antarbhāvakalpanāyāṃ kriyamāṇāyāṃ tattvam ekameva syāt taccāturvidhyaṃ hīyeta parasparā'ntarbhāvāt . atha pṛthivyādīnāṃ parasparaviviktānāṃ pratibhāsanāt naivam; tarhi saṃvittivibhaktānāṃ tathaiva pratibhāsanāt, anyathā prāṇimayaṃ jagat syāditi prakṛtamapi mā bhūditi manyate .

4.21

yadi punaḥ tatsvabhāvatayā na tatrāntarbhāvaḥ api tu tatpariṇāmatayā tatrāha--syāt paryāya ityādi .

4.22

pudgaladravyaṃ sūkṣmaṃ kharādivivartamāsādya pṛthivyādivyapadeśabhāk punaranyathā bahulaṃ pariṇāmi lakṣyate, yathā candrakāntamaṇiḥ pṛthivīsvabhāvo dravati candrarameḥ, śukraśoṇitaṃ bhasmamṛttikādiparyantaṃ rūpādipariṇāmaṃ yāti, tathaiva muktāphalādi . kāṣṭhadikamagnisāt bhavati araṇyādisaṃyogāt . na punaḥ cetanaścaitanyaṃ vihāya viparivartate acetanaścetano bhavan sam̐llakṣyate . tadayamubhayaṃ cetanetaratattvamekīkurvan pudgaladravyalakṣaṇaṃ pṛthivyādibhedena caturdhā vyavasthāpayan kathaṃ svastho viparyastabuddhirdevānāṃ priyaḥ ? pratyakṣasyātīvalaṅghanāt . ihajanmani tāvat prāṇināmādyantacittāni cittāntaropādānopādeyabhūtāni cittatvāt yathā madhyacittam . atra punaranyathānupapattirastyeva, jātasya pūrvābhyastasmṛtyanubandhāt bhayādipratipatteḥ . anena pathikāgneḥ jvālāntarapūrvakatvaṃ pratyagnivat iti vyabhicāracodanaṃ pratyuktam, teja kāraṇapūrvakatvasya tatra virodhāt . sataścetanasya citsvabhāvena pariṇamataḥ kāraṇāntarānapekṣatvāt svayamakṣepeṇa vivartopapatteḥ anaimittikatvā dacetanavat . dvitīye tadavaśyambhāvāt . yadi punaḥ antyakṣaṇasya nottarībhavanaśaktiḥ; avastutvaṃ svopādānaprabandhābhāvaṃ sādhayet arthakriyālakṣaṇatvādvastunaḥ . samarthaṃ na karoti ceti viruddham . sāmagrījanmanāṃ visadṛśakāryāṇāṃ kādācitkatvaṃ na tu uttarībhavanasya . tadetat ante kṣayadarśanamasiddham, madhye sthitidarśanamapi sthitiṃ prasādhayedavyabhicārāt . yadi cetanaḥ acetanākāreṇa vivarteta svāpaprabodhavat pretyabhāvasiddheḥ kathannānavadyam--apara.... cetanetarayoḥ svabhāvasiddhayoḥ saṅkaravyatikarapratipattirayuktaiva dṛṣṭahāneradṛṣṭaparikalpanācca . jalabudbudavajjīvāḥ madaśaktivad vijñānamiti paraḥ arke kaṭukimānaṃ dṛṣṭvā guḍe yojayati . vijñapteryadi svālakṣaṇyādiviśeṣe'pi madaśaktyādidṛṣṭāntena sattvotpattikṛtakatvādeḥ bhūtasvabhāvatvam; tata eva paro'pi bhūtānāmapi buddhicaitanyavivartānatikramaṃ sukhādisvasaṃvedanavat sādhayediti viruddhāvyabhicārīti mithyābhiniveśāt pramāṇaprameyavyavasthāmatilaṅghayet

4.23

idamatra tātparyam--saṃvitteḥ bhūtapariṇāmatvena tatrāntarbhāve aniṣṭaṃ kiñcit sidhyati iṣṭaṃ ca na sidhyati . aniṣṭasiddhiṃ tāvaddarśayati--syād bhavet paryāyaḥ pariṇāmaḥ . kasya kaḥ ? ityāha--pṛthivyādeḥ salilādiḥ . asyārthaṃ svayameva vṛttau vakṣyati tanneha ucyate . tataḥ pṛthivyādau salilādeḥ antarbhāva iti bhāvaḥ . iṣṭāsiddhiṃ darśayannāha--tathā ityādi . yena anvayavyatirekānuvidhāna prakāreṇa pṛthivyādeḥ paryāyaḥ salilādiḥ tathā navai naiva cetano'vagrahādiḥ acetanasya cetanasvabhāvarahitasya pṛthivyādeḥ acetanaḥ pṛthivyādiḥ cetanasya vā paryāya iti sambandhaḥ . tadanena ātmaivedaṃ sarvam chāndo॰ 7 . 25 . 2 ityādyapi nirastam . avagrahād īhāyāḥ tato'vāyasya ato dhāraṇāyāḥ smṛteḥ pratyabhijñāyā asyāḥ tarkasya anumānasyotpattidarśanāt . na cānyasya pariṇāmo'nyasya; avyavasthāpatteriti manyate .

4.24

syānmatam--yadi cetanasya nācetanaḥ tasya vā cetanaḥ; kathaṃ jāgraddaśātaḥ svāpadaśā, tasyaśca prabodhadaśā yatastadā avagrahādisaṃbhava iti ? tatra keṣāñcitparihāraḥ--taddaśāyāmavikalpakaṃ darśanamasti tataḥ prabodhaḥ . anyeṣāṃ jāgradvijñānāt saḥ iti . apareṣāṃ jñānarahitādātmanaḥ iti . nāntyaḥ tāvat parihāraḥ saṃbhavati; jñānād vyatiriktasya ātmano'nyasya vā bhūtā'viśeṣāt . yadyapi kāryabhūtānāṃ kṣaṇikatvamiti na smaraṇapratyabhijñānādisaṃbhavataḥ tadāpi tatkāraṇabhūtebhyaḥ tatsaṃbhavo nityatvātteṣām . yadyapi tadrūpādayaḥ nāsmatsadṛśānāṃ pratyakṣāḥ tathāpi buddhā dayaḥ tadāśritatve'pi pratyakṣāḥ, yathā ākāśaparamamahattvādyapratyakṣatve'pi tadāśritaḥ śabdaḥ pratyakṣaḥ .

4.25

yastu manyate buddheḥ śarīrāśritatve tasya kṣaṇikatvād deśāntarādau pratyabhijñānaṃ na syāditi; syādetadevaṃ yadi kāryasaṃyoginā kāraṇaṃ na saṃyujyeta, na caivam, paṭasaṃyoginā tantusaṃyogadarśanāt . nāpi madhyamadhyamaśarīrasya prabodhakāraṇatvāt ; tadbhāve bhāvād abhāve abhāvāt . na jāgraccittasya, tadabhāva eva bhāvāt . tathāpi tat tasya cet kāraṇam; tarhi vidhavāyā garbhaḥ ciramṛtād bharttuḥ na sannihitāt parapuruṣāt, iti na sā nigrāhyā syāt .

4.26

yadi matam--prabodhasya śarīrakāraṇatve jāgraccittānukaraṇavirodha iti; tadapi suparihāram; yataḥ kāraṇakāraṇasyāpi anukāraṇasaṃbhavāt tadavirodhaḥ . tathāhi--taccetasaḥ śarīraṃ prāṇādivat, tataḥ punaraparaṃ śarīraṃ prāṇāderiva prāṇādiḥ tāvad antā daśā, tataḥ punaḥ tadanurūpaprabodhaḥ pitranurūpaputravat iti . tadyathā pituḥ śukrādipātaḥ punaḥ tatpariṇāmaviśeṣāt pitranurūpamapatyaśarīram .

4.27

yadi vā, śarīraṃ bodhopādānakāraṇam, taccittaṃ sahakārikāraṇam, parasya ca sahakārikāraṇānurūpaṃ kāryam, anyathā kathamarthānurūpaṃ jñānam ? bhinnakālaṃ kathaṃ sahakāri ityapi nottaram; sarpādidaṣṭamūrcchitasya pūrvāmūrcchitaḥ cittaṃ prati bhinnakālatāsyāpi mantrādeḥ sahakāritvasya parairabhyupagamāt . prathamaḥ punaḥ aparyālocita eva; svāpādau hi kṣaṇikasaṃvedanopagame jāgaraṇāt tasya viśeṣo vācyaḥ yatastatra pratyakṣasiddhaṃ kṣaṇakṣayādikaṃ tatpravṛttyādikāraṇaṃ maraṇavad iti na syāt . samāropaḥ iti cet; na; tatra tadabhāvāt . itarathā tadupalakṣaṇe na gāḍhanidrā daśā nāma . tadanupalakṣaṇaṃ tu nahi imāḥ kalpanāḥ pra॰ vā॰ sva॰ ṭī॰ pṛ॰ 127 ityādi pratihanti . yadi punaḥ niścayā'bhāvo viśeṣaḥ; so'pi na yuktaḥ; tadabhāva eva astu . kathamanubhūtaṃ kṣaṇakṣayādikamananubhūtaṃ yatastatra tadvyavahāro na syāt ? nirvikalpānubhūtamananubhūtakalpamiti cet; na tarhi svāpādeḥ saṃhṛtāśeṣavikalpadaśā bhidyata iti tatreva anyatrāpi--

4.28

*saṃhṛtya sarvataścintāṃ stimitenā'ntarātmanā .
sthito'pi cakṣuṣā rūpamīkṣate sā'kṣajā matiḥ ..

4.29

pra॰ vā॰ 2 . 124 iti plavate .

4.30

tatra nīlādivikalpasadbhāve'pi tatastatra saṃvedanā'pravedanāt, cetanasya cetanaḥ tasya vā acetanaḥ paryāyaḥ iti na yuktametat--navai cetano'cetanasya ityādi iti cet; atra pratividhīyate--

4.31

nirṇayetarasaṃvitteḥ sadā'bhyupagamādayam .
na doṣo jāyate'smākaṃ saugataikāntapakṣavat ..

4.32

prabodhasyānyathāyogādantarāle'numīyate .
saṃvittiravikalpā'pi jainaiḥ kinna sadā svayam ..

4.33

kāryakāraṇabhāvo'yamanyathā niyataḥ kutaḥ .
aheturanyaheturvā'dṛṣṭahetuḥ prasajyate ..

4.34

svataḥ pravartamānasyaivānekarūpasya paropakārasaṃbhavāt . tadvihāya punaravikāriṇa eva prayatnādṛṣṭasamavāyāt kartṛtvaṃ punaḥ sukhaduḥkhādisamavāyāt bhoktṛtvamiti bandhyāsūnorvikramādiguṇasampadvaktumupakramate . pariṇāmo vastulakṣaṇam . tathā paro jīvasya tattvaṃ caitanyasukhaduḥkhādipariṇāmakartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇaṃ cetanaḥ puruṣaḥ svayaṃ svabhāvataḥ akarttā darśanāt bhokteti vibhajate . pratipannakāryakāraṇātmano'cetanasya pradhānasya tadvṛttiriti sukha.... svataḥ pravartamānasyaiva śarīropakārasaṃbhavāt .

4.35

nityasyātmanaḥ antyabuddhikṣaṇasya ca svayamakiñcitkarasyānarthakriyākāriṇaḥ kutaścitkārakādisādharmyād vastutve punaḥ akārakatvādeva vyaktamavastutvam avastusādharmyāt .

4.36

tatsattāvyatirekeṇa nārthakriyāṃ prekṣāmahe . sā punaḥ kramayaugapadyābhyāṃ vastusattāṃ vyāpnuyāt antyacittakṣaṇāt nityādvā svayaṃ vyāvartamānā tatsattāṃ nivartayet . avyāpakavyāvṛttau vyāvṛttyaniyamāt . sā ca...kathamavyabhicārī sattvādihetuḥ yataḥ kṣaṇikameva paramārthasat sidhyet .

4.37

nārthakriyā nivartamānā vastusattāṃ nivartayati, tatsāmarthyaṃ punarantyakṣaṇasyāsti, na karoti sāmagrīvaikalyāt . samarthasādṛśyādityayuktam; nityasyāpi sarvadā sāmarthye'pi sāmagrīsākalyavaikalyābhyāṃ kāryakaraṇākaraṇaprasaṅgāt . viśeṣataḥ punaḥ nityo'rthaḥ saṃbhavasāmagrīsannidhiḥ karotyapi na punarantyakṣaṇaḥ sarvathā'bhāvāt . sahakārisannidhau ca svataḥ kathañcitpravṛttireva bhāvalakṣaṇam . tannāgamo yuktibādhane samartham vyāpterasiddheḥ .

4.38

bhedānāmekakāraṇapūrvakatve sādhye vaiśvarūpyakāraṇabhāvāt viruddhā eva nityādivat, viśvarūpādikāraṇānāṃ pariṇāma eva saṃbhavāt . svayamekasyātmanaḥ punarekasvabhāvasya viśvarūpādyanabhyupagamāt . sāmānyaviśeṣātmanāṃ vikārāṇāṃ svabhāvānurūpotpattyavipratiṣedhāt . na vai kāraṇasāmānyavacane'pi cicchakteḥ sahakārikāraṇam apariṇāmitvāt . nanvevaṃ sati śeṣo bhāvaḥ prasajyeta .

4.39

cetanasya vaiśvarūpyādeḥ pariṇāmaḥ siddhaḥ, sukhādivyatirekeṇa caitanyavṛtteranupalabdheḥ . tataḥ darśanaśaktiḥ kāryanirapekṣā buddhyadhyavasāyavat yataḥ buddhyadhyavasitamarthaṃ puruṣaścetayate . ubhayayoḥ vaiśyarūpyādeḥ saṃbhavāt kutaḥ apariṇāminī cicchaktiḥ buddhivivartamanuvidhatte ?

4.40

vṛttiracetanasya jñānaṃ cetanasyopalabdhiriti svayaṃkḷptāṃ bhedakalpanāṃ prāha viśeṣānupalabdheḥ atiprasaṅgācca . tathā paro dravyasya svataścaitanyavikalasya vyatirekiṇaṃ guṇamāha sambandhāt . satyapi bhāvatastadabhāvāt . kathamajñaścetano nāma arthāntarāt caitanyāt atiprasaṅgāt . tathā punaścaitanyasya mūrtasya itarasya jñānamanātmakamiti ca mithyādarśanāni .

4.41

jīvasya mūrtiṃ kalpayitvāpi karmabandhanimittaṃ svadoṣāntaraṃ kalpitavyaṃ māṇikyādivat . tataḥ punaramūrtasya cetanasya naisargikā mithyādarśanādayo bandhahetavaḥ .

Linked texts (1)