Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 1.143

Nyāyāgamānusāriṇī 1.143

Language
Sanskrit

1.143

abhyupetyāpi sañcayasya sattvaṃ doṣaṃ brūmaḥ --lokavattu sañcayasattve, yathā lokasya avyutpannasyāpi samudāyivyatirekeṇa sanneva avayavī pariṇāmāntaraṃ tatsamudāyo vā yo'stu so'stu parairvyutpāditaḥ sannevāsau tantupaṭādiṣu buddhi-śakti-kāryā-'bhidhāna-saṅkhyādibhedadarśanādiṣṭaḥ, tatrākṣarārthānusāreṇa vyapadeśo'styeveti gṛhyatām . tataśca avyapadeśyo viṣayaḥ pratyakṣasya, pratyakṣaṃ cāvyapadeśyam ityubhayamanṛtam . tat kathamiti cet, viśiṣṭo'padeśo vyapadeśa iti viśabdasya viśiṣṭārthatām apadeśaśabdasya hetvarthatāṃ ca darśayati . viśiṣṭo'nya ityarthaḥ . kuto'nya iti cet, ucyate --grāhyādanyaḥ, grāhyo nīlādiḥ, tasmādanyaḥ sañcayastadvyapadeśaḥ . tena sañcayena vyapadeśena hetunā vyapadeśyam, kiṃ tat ? prameyaṃ nīlādi tvadabhimatapratyakṣapramāṇagamyam . kiṃ bhavati tannīlādirūpam ? anumeyaṃ prāpnoti, vyapadeśavyapadeśyatvāt, na pratyakṣam . tasya jñeyasyāsmādeva hetoḥ pratyakṣatvābhāvo'numeyabhāvaśca sādhyate, tadvajjñānasya apratyakṣatā anumānatā ca sādhyate . ko dṛṣṭāntaḥ ? dhūmānumitāgnivat . yathā dhūmena vyapadeśena sādhito'gni kārakatāyāmakārakatāyāṃ vā vastunaḥ pitṛdhūmādivat . abhidhānāvyapadeśyataikātmakatve api ca naiva, anumitāgnivad bahuviṣayatvād nīlasya . taddhi nīlarūpanirūpaṇaṃ vikalpaḥ, pratiparamāṇuparasparapratibhinnasvatattvāneka- ranumeyo'pratyakṣaśca tathā nīlarūpam . yathā ca dhūmālambanotpāditāgnijñānamanumānamapratyakṣaṃ ca tathā nīlajñānaṃ saṃyogotpāditamiti .

Linked texts (1)