Dvadasharanayacakra 1
Nyāyāgamānusāriṇī 1
- Language
- Sanskrit
1.1
.. om̐ namo vītarāgāya .. aim̐ namaḥ ..
1.2
jayati nayacakranirjitaniḥśeṣavipakṣacakravikrāntaḥ .
śrīmallavādisūrirjinavacananabhastalavivasvān ..
1.3
tatpraṇītamahārthayathārthanayacakrākhyaśāstravivaraṇamidamanuvyākhyāsyāmaḥ . sa bhagavānaidaṃyugīnopapattirucibhavyajanānugrahārthamarhatpravacanānusāri nayacakraśāstramāripsurmaṅgalārthaṃ śāsanastavaṃ vakṣyamāṇavastūpasaṃhārārthamādyaṃ vṛttamāha --vyāpyekasthamityādi . vyāpnotīti vyāptuṃ śīlamasyeti vā vyāpi, auṇādikastācchīliko vā . kiṃ vyāpyam ? aviśeṣitatvāt sarvaṃ paramāṇvādi vastu . tat kathaṃ jainena śāsanena vyāpyata iti cet, dravyārthādeśāt . tadyathā--ekaparamāṇurvarṇa-gandha-rasa-sparśapariṇāmaiḥ saprabhedaiḥ svābhāvikaiḥ puraskṛtaiḥ paścātkṛtaiśca dvyaṇukādibhiḥ sāṃyogikairmahāskandhaparyantairvaisrasikaiḥ prāyogikaiśca kārmaṇaśarīrādibhirabhisambadhyate . yathoktam— ekkadaviyammi je atthapajjayā vayaṇapajjayā vā vi . tītāṇāgatabhūtā tāva+i+aṃ taṃ hava+i davvaṃ .. sanmati॰ 1 . 31 tathā gati-sthityavagāha-vartanālakṣaṇairdharmādharmākāśakālairāpekṣikaiḥ jīvānāmapi svābhāvikapārabhāvikairupayoga-śarīrādibhiḥ . atastasya tasya vastuno dravyārthādiṣṭasya teṣu teṣu pariṇāmeṣu avyāvṛttasvarūpatvāt teṣāṃ ca tathā tadabhedāt sarveṣāṃ dravya-paryāyāṇāṃ parasparataśca sadaviśeṣāt tādātmyam . atastat tad vyāpnotīti vyāpi ityucyate .
1.4
evaṃ ca sati atisammugdhatvād vastunastadviṣayayorabhidhāna-pratyayayorvyavahāra-viniścayaphalayorabhāvādidoṣāḥ syuḥ . mā bhūvanniti paryāyādeśa āśrīyate --ekasthamiti, pratyekaparisamāpterasādhāraṇadharmāṇāṃ bhāvānāmasaṅkīrṇarūpatvena svavṛttipratilambhāt, na hi kaścit kañcidapekṣya bhavitumarhati bhāva ityekamekameva vastu . tadarpaṇāt ekastham iti cocyate śāsanam, tasya tasya pṛthak pṛthagarpaṇāt sva-pararūpataḥ . samagrādeśavaśād vyāpīti vyāpi ca ekasthaṃ caikameva tat . evamuttareṣvapi .
1.5
anantamantavadapi, dravya kṣetra-kāla-bhāvādeśairaviśeṣitatvād viśeṣitatvācca . yathoktam--
1.6
evaṃ duvālasaṃgaṃ gaṇipiḍagaṃ davvato egaṃ purisaṃ paḍucca sādiyaṃ sapajjavasiyaṃ, aṇege purise paḍucca aṇādiyaṃ apajjavasiyaṃ . khettato bharateravate paḍucca sādiyaṃ sapajjavasiyaṃ, mahāvidehe paḍucca aṇādiyaṃ apajjavasiyaṃ . kāla+o ussappiṇi-avasappiṇī+o paḍucca sādiyaṃ sapajjavasiyaṃ, ṇo+ussappiṇiavasappiṇī+o paḍucca aṇādiyaṃ apajjavasiyaṃ . bhāva+o je jadā jiṇapaṇṇattā bhāvā ityādinā sādiyaṃ sapajjavasitameva nandisū॰ 42 .
1.7
athavā nāsminnanto'stīti anantam, anto'stīti antavat . kasya ? aviśeṣitatvāt sarvasya . tadyathoktam--
1.8
imā ṇaṃ bhaṃte ! rayaṇappabhā puḍhavī kiṃ sāsayā asāsatā ? gotamā ! siyā sāsayā siyā asāsayā ? se keṇaṭṭheṇaṃ bhaṃte ! evaṃ vucca+i--siyā sāsayā siyā asāsayatti ? gotamā ! davvaṭṭhatā+e sāsatā, vaṇṇapajjavehiṃ gaṃdhapajjavehiṃ rasapajjavehiṃ phāsapajjavehiṃ saṃṭhāṇapajjavehiṃ asāsatājīvābhi॰ sū॰ 3 . 1 . 78 ityādi .
1.9
nyastaṃ dhiyāṃ pāṭave . nyastaṃ nikṣiptaṃ dhiyāmābhinibodhikabhedānāṃ paṭutāyāṃ kartavyāyāṃ kāraṇatvenetyarthaḥ . yathoktam --jatthābhinibohi+anāṇaṃ tattha su+anāṇaṃ . jattha su+anāṇaṃ tatthābhi nibohi+anāṇaṃ nandisū॰ 24 ti . śrutajñānasaṃskṛtadhiyāṃ nitya eva, anitya eva, avaktavya eva ityevamādyekāntavādigrāheṣu ghaṭādeḥ kumbhakārādivetanadānādyabhāvaprasaṅgānna nitya eva, cikīrṣā-smaraṇa-pratyabhijñāna-saṃrakṣaṇādyabhāvaprasaṅgānnānitya eva, svarūpānavadhāraṇe vāgvyavahārocchittiprasaṅgāt avaktavyaḥ iti vaktavyatvāvaktavyatvayoḥ svavacanavirodhānnāvaktavya ityevamādidoṣapradarśanena, syānnityaḥ, syādanityaḥ, syādavaktavyaḥ ityanekāntābhyupagamād yathāpramāṇaṃ dharma-dharmivyavasthānāt taddoṣaparihāreṇa vastusvarūpopapādanena paramataniṣedhānujñānābhyāṃ pravādināṃ parasparavirodhanirodhaikavākyopānayanād madhyasthasākṣivat pramāṇībhūtam, teṣāmapi tattvāvabodhapāṭavādhānasamarthatvāt .
1.10
syānmatam--nanvata eva sthāṇu-puruṣādiviṣayasaṃśaya-viparyayavad nityānityādyekāntavikalpātmakatvād vyāmohaheturapi, kāla-niyati-svabhāva-puruṣa-daiveśvara-yadṛcchādyekāntakāraṇavikalpajagatpratānavisṛtidarśanāditi . atrocyate --na; vyatyāsadhīrāspadatvāt . ekapuruṣapitṛ-putratvādivajjainaṃ hi śāsanaṃ kālādijagatprabhedaikāntagatīrvyatyasya vyāvartya parasparavirodhanivāraṇena anekāntātmakapratiṣṭhānasamādhānakāraṇamekāntānekavādasamāhārātmakaikapratipattikaṃ paramataniṣedhānumodanābhyāmeva . na kāla eva, na niyatireva, ekakāraṇavādināṃ kāraṇasattvavat kāryasattve'naikāntikatvāt, kāraṇasyāpi kāraṇavattve'navasthādoṣādanekakāraṇatvaprasaṅgādanekakāraṇatvasya siddheḥ, anekakāraṇatve'pi sadādyaviśeṣādananvayasyābhāvādityādidoṣāt kālo'pi, niyatirapi ityādi, ekānte doṣadarśanādanekānte cādoṣapradarśanād laukikavādasaṃvādi . yathoktam--
1.11
kvacinniyatipakṣapātaguru gamyate te vacaḥ
svabhāvaniyatāḥ prajāḥ samayatantravṛttāḥ kvacit .
svayaṅkṛtabhujaḥ kvacit parakṛtopabhogāḥ puna-
rna vā viśadavāda ! doṣamalino'syaho vismayaḥ .. siddha॰ dvā॰ 3 . 8 iti .
1.12
tadevaṃvidhaṃ śāsanamūrjitam, svātantryāt paramatopajīvanavaiklavyarahitatvāt parairāghrātasya susiddhāntāntasyātyāgāt kalpanāntarāśrayaṇābhāvādanākulatvācca . jetṛtvādvā ūrjitam . anantaroktairhetubhirjayati, parasparānuvartinayotsāhabalasampadupetatvādvā jayatyeva, uditapuṇyanayopetacakravartiśāsanavat .
1.13
tattu sarvathā yogināṃ gamyam, sarvanayaprapañcasaṃskṛtadhiyāmananuviṣayaprajñatvāt teṣām . asmadādibhirekadeśamāhātmyadarśanāccheṣamāhātmyamanumānena gamyate . na gamyaṃ kvaciditi, yathaikadeśāgamyatve'nabhibhavanīyatve'pi anyatra gamyatā viṣayakhaṇḍapatestathā mā bhūditi na gamyaṃ kvacit . athavā gamanīyaṃ gamyaṃ pratipādanīyam . na gamyaṃ pratipādanīyam, lokaprasiddhavyavahārānupātisyādvādaparigrahasphuṭapadārthatvādekadeśagateḥ śeṣasugamatvāt . ayogyapuruṣāpekṣayā vā na gamayitavyam, yathā--
1.14
sthūlamataye na vācyāḥ sūkṣmā arthāḥ sa tānagṛhṇānaḥ .
vyākulitamanā mithyātvaṃ vā gacchedapariṇāmāt ..
1.15
athavā prāgasamīkṣyoktārthasamīkaraṇārthaṃ kalpanāntarairna gamanīyaṃ kvacit . yathā bauddhe sarvaṃ kṣaṇikam iti pratijñāya smṛtyabhijñāna-bandha-mokṣādyabhāvadoṣaparihārārthaṃ santānakalpanā . pradhānanityatāṃ pratijñāya pariṇāmakalpanā vyaktātmanā kāpile . kriyāvad guṇavat samavāyikāraṇam vai॰ sū॰ 1 . 1 . 15 iti sāmānyadravyalakṣaṇaṃ pratijñāya ekāntanityānityavāde ca tadavyāptiparihārārtham adravyamanekadravyaṃ ca dvividhaṃ dravyam iti dravyatvaṃ ca sāmānya-viśeṣākhyaṃ tattattvam iti dravya-paryāyanayadvayāśrayaṇena padārthapraṇayanaṃ kāṇabhuje . tathā dravya-guṇa-karmāṇi nānā iti pratijñāya tadatyantabhede nīlotpalādi-saddravyādisāmānādhikaraṇya-viśeṣaṇaviśeṣyatvādivyavahārābhāvadoṣabhayāt śeṣaśāsananyagbhāvenaiva jeṣyati tad yadevamvidham . evamvidhataiva tu pratipādanīyā . kimeva pratipādyamasti ? dravyārtha-paryāyārthadvitvādyanantāntavikalpo- tatsiddhyarthaṃ saditi yato dravya-guṇa-karmasu dravya-guṇa-karmabhyo'rthāntaraṃ sā sattā vai॰ sū॰ 1 . 2 . 7--8 ityāśritapadārthavyājena dravyārtha-paryāyārthāśrayaṇaṃ saṅkaradoṣaparihārārthaṃ ca sāmānyasyāntyaviśeṣasya ca parikalpaneti .
1.16
vācāṃ bhāgamatītya vāgviniyatamiti, prajñāpanīyeṣveva bhāveṣu anantāsaṅkhyeyasaṅkhyeyabhāgaguṇahānivṛddhibhyāṃ kṣayopaśamaviśeṣāpekṣayā mativiśeṣābhyupagamāccaturdaśapūrvadharāṇāmeva parasparataḥ, adyatanapuruṣendriyaśaktyutkarṣāpakarṣavat . uktaṃ ca--
1.17
jaṃ coddasapuvvadharā chaṭṭhāṇagayā paropparaṃ hoṃti .
teṇa tu aṇaṃtabhāgo paṇṇavaṇijjāṇa jaṃ suttaṃ ..
1.18
paṇṇavaṇijjā bhāvā aṇaṃtabhāgo u aṇabhilappāṇaṃ .
paṇṇavaṇijjāṇaṃ puṇa aṇaṃtabhāgo su+aṇibaddho ..
1.19
akkharalaṃbheṇa samā ūṇahiyā hoṃti ma+ivisesehiṃ .
te vi ya ma+īvisese su+aṇāṇabbhaṃtare jāṇa .. viśeṣāva॰ bhā॰ 63, 62, 64
1.20
śeṣaśāsananyagbhāvenaivetyādi . paravādatiraskaraṇena jeṣyatyeva tadavaśyam, stutidvāreṇa bhavatā tatsāmarthyāṅgīkaraṇāt, nūnametat pratipādayiṣyati bhavān--na tadanurodhenaiva kasyaciditi . kiṃ tat kasyacit prasādena jayati ? vivadamānasya gale pādaṃ kṛtvā jayatītyabhiprāyaḥ . yadevamvidhamiti, yad yogināmeva sarvathā gamyam, na gamyaṃ kvacidapyanyeṣām, vācāṃ bhāgamatītya vāgviniyatam, vyāpyekasthamanantamantavadapi, nyastaṃ dhiyāṃ pāṭave, vyāmohe na, jagatpratānavisṛtivyatyāsadhīrāspadaṃ pakḷptavidhi-bhedapadārthaikavākyavidhividhānādaśeṣajñānāvayavamavabodhasamudrāvayavībhūtaṃ śāsanamevamvivaṃvidhameva . jagatpratānavisṛtivyatyāsena dhīramāspadamacalaṃ pratiṣṭhānaṃ ca yasya tatra kimāścaryaṃ jayatyūrjitaṃ ca iti ? kiṃ tarhi ? evamvidhaevaṃvidhataiva tu pratipādanīyā anyamatāsādhāraṇaguṇatā . saiva virodhadharmasambhāvanā'bhāvād duṣpratipādetyabhiprāyaḥ .
1.21
atrācārya āha --kimevakimevaṃ pratipādyamasti ? pratipāditameva tat . yasmād dravyārthaparyāyārthetyādi . dravyeṇārtho dravyārthaḥ, dravyamartho'syeti vā . athavā dravyārthikaḥ, dravyamevārtho yasya so'yaṃ dravyārthaḥ, svārthiko'yaṃ ṭhan pratyayaḥ dravyārthikaḥ . evaṃ paryāyārthaḥ paryāyārthiko vā . arthāccāsannihite pā॰ vārti॰ 5 . 2 . 135 iti vacanādarthi-pratyarthivadinireva syāditi cet, na; asannidhānābhāvāt tadarthasya . athavā asti ityasya matamāstikaḥ, dravya āstiko dravyāstikaḥ . tayordvayorbhāvo dvitvaṃ na, tadādayo'nantāntā vikalpāḥ, vacanapathatulyasaṅkhyaparasamayatulyasaṅkhya- tvānnayānām .
1.22
jāva+iyā vayaṇapahā tāva+i+ā ceva hoṃti ṇayavāyā .
jāva+i+ā ṇayavāyā tāva+i+ā ceva parasamayā .. sanmati॰ 3 . 47
1.23
evaṃvidhavikalpopakḷptanayajālopaṣṭambhavidhi-bhedapadārthānāmekavākyavidhiḥ, tasya vidhānādaśeṣajñānānyavayavā asya sarvanayajanitāni . avabodhasamudra evābhedenāvayavībhūto yasmiṃstadavabodhasamudrāvayavībhūtaṃ śāsanaṃ duravagāhagambhīrākṣobhyapadārtharatnākaratvasāmānyāt, evamvidhaevaṃvidhameveti, uktanayataraṅgabhaṅgasaṅgraha-prastārātmakamavikalapadārthāvadyotanādanekādityasamūhavat kṛtaprakāśaṃ tamaso'vakāśābhāvāt savitṛsahasravad bhāsvaratvādanabhibhavanīyam .
1.24
tadvyatiriktāḥ śāsaninaḥ kapila-vyāsa-kaṇāda-śauddhodani-maskariprabhṛtayaḥ, teṣāṃ vacanāni . pratyakṣānumānaviniśceyapadārthā rūpādayo ghaṭādayo'gnyādayaśca . teṣāṃ viparyayeṇa praṇayanaṃ taiḥ kṛtam . tena viparyayapraṇayanena niruktīkṛtaṃ visaṃvādatvam . tat katham ? pratyakṣaviniśceyāstāvad yugapadbhāviṣu pratiniyatendriyaviṣayeṣu ghaṭādyādhārādṛte grahaṇābhāvānna rūpādaya eva, rūpādyanyatamadharmagrahaṇadvāramantareṇa ghaṭādyagrahaṇāt tadabhāve tadabhāvācca na dravyamātrameva . ayugapadbhāviṣvapi piṇḍa-śivakādiṣu mṛdagrahaṇe piṇḍa-śivakādyagrahaṇāt mṛdabhāve piṇḍa-śivakādyabhāvāt na paryāyā eva . mṛdo'pi śivakādyanyatamāvasthāviśeṣāvasthānamantareṇa agrahaṇādabhāvācca na dravyameva . etenāgnyādi-dhūmādiliṅga-liṅgivyavahāro vyākhyātaḥ kāryānumānaviniśceye'pi na viśeṣā eva, nirmūlatvāt, khapuṣpavat . na sāmānyameva, aviśeṣitatvāt, khapuṣpavat . tasmādevaṃ pratyakṣānumānaviniśceyapadārtheṣu sarvalokaprasiddheṣu viparyayapraṇayanamanyaśāsaninām— rūpādaya eva ghaṭaḥ, ghaṭa eva rūpādayaḥ, rūpādayaśca ghaṭaśca rūpādiguṇo'vayavītyarthaḥ, na rūpādayo na ghaṭa iti vā . aśrāvaṇaśabdavādivacanavaditi sarvalokaprasiddhendriyapratyakṣavirodhivacanodāharaṇādanumānavirodhādyapyudāhṛtameva . āśaṅkāmapi satyatve na janayitumalamiti, niḥsandigdhamevāsatyatvaṃ teṣāmityarthaḥ .
1.25
api ca --laukikavyavahāro'pītyādi yāvad vyāmohopanibandhanamiti . sātiśayabuddhibhirapi parīkṣakairniratiśayalokaprasiddhyanuvartibhiḥ parātmamataviśeṣapratipattinirākaraṇa-tattvapratipādane kārye, itarathā sākṣivirahitavyavahāravadaniyatārthaiva parīkṣā syāt . laukikāstu nityānityāvaktavyādyanekāntarūpameva ghaṭādikamarthamavyutpannā api pratipadya vyavaharanto dṛśyante . tadapahnavapravṛttayaścaikāntavādāḥ nitya eva, anitya eva, avaktavya eva ghaṭaḥ ityādayaḥ . tatra śeṣaśāsaneṣu sādhvidaṃ sādhu tvidam iti vicāro vyāmohasyaiva nibandhanaṃ heturityarthaḥ, vicārānavakāśād visaṃvādācca .
1.26
śibikā॰ya॰ . evamagre'pi ..
1.27
lokapratyakṣādiniśceye'pi, kiṃ punaratīndriyārthe ? śeṣaśāsanavisaṃvadanajanitāsthaṃ ca, śeṣaśāsanānāṃ visaṃvadanena janitā āsthā asmin jinaśāsane'smākam idaṃ variṣṭham iti parapakṣadauḥsthityādeva svapakṣasiddhirāvīteneti . athavā svapakṣasausthityānumānamapyastītyāha --pramāṇadvayasaṃsiddhītyādi . laukikaparīkṣakāṇāṃ pratyakṣānumānaprāmāṇyaṃ pratyavisaṃvādāt pūrvanyāyena sthitāsthitamṛttvapṛthubudhnādisaṃsthāno- pādānakāraṇābhyāṃ dvayena dvayasya vā pratyakṣeṇānumānena ca tadviniśceyapadārthadvayasya saṃsiddhiḥ, tayā sampāditaḥ pratyayaḥ pramāṇaṃ jainyāṃ prakriyāyām, tata eva ca pratiṣṭhāpitamatyantaparokṣe'pyarthe merūttarakurudvīpa-samudra-vimāna-bhavana-narakaprastārapramāṇādau śraddhānaṃ yasmiṃstadidam ūrjitaṃ jayati iti pratyāmnāyate, anyathā prāmāṇyābhāvāt . yathoktam --pratyakṣagrāhe ca sidhyati parokṣagrāhaḥ sidhyet . tadasiddhau sambhāvanā'bhāva eva, pratyakṣavisaṃvāditvāt, unmattavākyavat iti .
1.28
asya cārthasyetyādi yāvad gāthāsūtramityanena śāstrārambha-sambandha-prayojanābhidhānam . pūrvamahodadhisamutpatitanayaprābhṛtataraṅgāgamaprabhraṣṭaśliṣṭārthakaṇikamātramiti sambandhaḥ, na svamanīṣikayocyate, pramāṇāgamaparamparāgatamevedamityarthaḥ . anyatīrthakaraprajñāpanābhyatītagocarapadārthasādhanaṃ prayojanam, śiṣyānugrahasyānyathā kartumaśakyatvāt . nayacakrākhyamārabhyaṃ śāstram, tadantareṇa tadasiddheḥ . śiṣyasya prasaṅgaviprasṛtadhiyo mā bhūdvyāmoha iti saṅkṣiptārthaṃ gāthāsūtramidam --vidhi-niyametyādi . anyaśāsanānṛtatvapratipādanasādhanamidam . arthāpattyā tu bhavatiśuddhapadoccāraṇavad vidhi-niyamabhaṅgavṛttiyuktatvājjainaṃ vacaḥ satyamiti gamyate .
1.29
tadvyācakṣāṇaḥ sūriḥ vidhi-niyamaśabdāvalaukikau iti paro mā maṃsteti tatparyāyaśabdānuccārayati --vidhirācāra ityādi . vidhīyata iti vidhirbhāvasādhano'dhyāhṛtakartrarthaḥ . yo vidadhāti sa kartā dravyārthaḥ . ko vidadhāti ? piṇḍaśivakādibhāvān mṛdvidadhāti . tayā hi mṛdā śivakādayo vidhīyante . lakṣaṇatastu anapekṣitavyāvṛttibhedārtho dravyārtho vidhiḥ, loke dṛṣṭatvāt . ādānamaryādayā cāra ācāra ātmarūpāparityāgaḥ pararūpānapekṣaḥ . evaṃ sthityādiṣu yojyam . paryāyārthatastu niyamaḥ, nirādhikye, ādhikyena yamanaṃ niyamaḥ parasparaprativiviktabhavanādidharmalakṣaṇaḥ pratikṣaṇaniyato'vasthāviśeṣo yugapadbhāvyayugapadbhāvī vā rūpādiḥ śivakādiśca yo yo bhavati sa eva sa eveti . paryāyaśabdānāṃ śeṣāṇāmapyayamartho yathākṣaraṃ yojyaḥ .
1.30
tayorbhaṅgā vidhirvidhividhirityādi . tatra vidhiranapekṣitabhedānugativyāvṛttivyāpāro yathā gauriti . vidhividhistu śuklādibhedaniyamavādinaṃ pratyabhedapratipādanavyāpṛtaḥ--ko'yaṃ śuklādibhedo nāma gotvavyatiriktaḥ ? iti . vidherniyamo'tiprasaktasya viśeṣe'vasthāpanaṃ vidhipradhānasyaiva tadaṃśe'vasthāpanam, yathā gāṃ śuklāmānayeti . tadubhayātmakaṃ vidhervidhi-niyamam . vidhi-niyamaṃ tu vidhiśca niyamaśca vidhi-niyamam, dvandvaikavadbhāvaḥ, tulyakakṣau vidhiniyamāveva sahitau, dvyātmakaṃ sarvamiti . śeṣā yathāyogametadvyākhyānusāreṇa vyākhyeyā bhaṅgāḥ . sāmānyena tu kāraṇaṃ vidhiḥ, kāryaṃ niyamaḥ, ubhayaṃ vidhi-niyamam, śeṣāstadvikalpā eva .
1.31
evaṃ bhaṅgān vyavasthāpyedānīṃ vṛttiṃ vyākhyātukāma āha --teṣāṃ vidhi-niyamabhaṅgānāṃ vṛttiriti . tasyāstu lakṣaṇam --svaviṣayasampātanena bhāvanā arthānām, ātmīya ātmīye viṣaye viṣaye'vatārya yayā tadarthā bhāvyante . tathāhi--tathā bhavanti nānyatheti, nitya evākṛtakatvādākāśavat, anitya eva kṛtakatvād ghaṭavad veti . yathoktam --dravyasyānekātmano'nyatamaikātmāvadhāraṇamekadeśanayanānnayaḥ iti . pratyakṣānumānābhyāṃ pūrvavat sthitāsthitamṛttvapṛthubudhnādisaṃsthānopādānakāraṇābhyāṃ vṛtti rvivakṣitadvādaśavikalpaviśeṣaṇā, anyathā avṛttitvameva vakṣyamāṇavat . sā ca vidhyādipratyekavṛttirūpākhyānasamadhigamyā . tatra vidhivṛttistāvad yathālokagrāhameva vastu, svaparaviṣayatāyāṃ sāmānyaviśeṣayoranupapatterasaṃstato vivekayatnaḥ śāstreṣviti . sāmānyaviśeṣau hi svaviṣayau paraviṣayau vā syātām . tatra sāmānyaṃ tāvadekasya sarvatvād yadi svaviṣayam, sāmānyavirodhaḥ . yadi sāmānyam, tata tattvamityata āha --jainasatyatvasādhanavṛttā tu vṛttirvivakṣitadvādaśavikalpaviśeṣaṇeti, tatsamā- hāraikarūpatayā tattvānvākhyānamityarthaḥ, anekasambandhidevadattapitṛputratvādidharmasamāhāraikarūpavastutattvānvākhyānavat . anyathetyekāntāvadhāraṇe pratyekaṃ svarūpānavadhāraṇāt avṛttitvameva vakṣyamāṇavaditi, taditthamidameva śāstraṃ vartsyatīti parasparavyāhatatattvāstvavṛttaya eva tā ityarthaḥ . vṛttitattvaviniścicīṣāyāṃ sā ca vidhyādipratyekavṛttirūpākhyānasamadhigamyeti tadvyākhyā kāryā . kiṃ kāraṇam ? tatsamudāyakāryatvāt tasyāḥ .
1.32
imamarthaṃ vistareṇa vyākhyātukāma uddiśati --tatra vidhivṛttirityādi . tatra etāsvanantaroddiṣṭāsu vidhyādivṛttiṣu vidhivṛttistāvad yathālokagrāhameva vastu . lokasya grāhaḥ, grāhavad grāhaḥ, yathā jalacaro grāhaḥ prāṇyantarāṇyabhyātmākarṣati tathā loko'pi svābhiprāyasakāśaṃ sarvamākarṣati . yo yo lokagrāho yathālokagrāham, evetyavadhāraṇāllokābhiprāyaṃ nātivartate vastvityarthaḥ . parīkṣakābhimānināṃ tu tīrthyānāṃ svaparaviṣayatāyāṃ sāmānyaviśeṣayoranupapatterasaṃstato lokābhiprāyād vivekayatnaḥ śāstreṣviti . itiśabdo hetvarthe, yasmādetamarthaṃ pratipādayiṣyāmastasmād yathālokagrāhameva vastu, tato lokābhiprāyādvivekayatnānarthakyam .
1.33
tat kathamiti cet, ucyate --sāmānyaviśeṣau hi svaviṣayau paraviṣayau vā syātām, vastunaḥ sāmānyaṃ ghaṭādervastuna ātmani varteta, parasya vā paṭāderātmani ghaṭādvyatiricyamāne . caturṣvapyeṣu vikalpeṣu sāṅkhyādīnāṃ doṣa iti manyamāno laukikaḥ pakṣaṃ grāhayati dudūṣayiṣuḥ sopapattikam --tatra ādyaṃ sāmānyaṃ tāvadekasya sarvatvād yadi svaviṣayam . sarvamekamekaṃ ca sarvam, kasmāt ? kāraṇasya vaiśvarūpyāt . yathāha--
1.34
sarvaṃ sarvātmakam . yadyevaṃ kasmāt sarvamekatra nopalabhyate sarvatra caikamiti ? ucyate--deśakālākāranimittāvabandhāttu na samānakālamātmābhivyaktiḥ . te manyāmahe jalabhūmyorapyetat pāriṇāmikaṃ rasādivaiśvarūpyaṃ sthāvarasya jaṅgamatāṃ gatasya jaṅgamābhyavahṛtavanaspatyāderjaṅgamaśarīrapariṇāmāpannasya, jaṅgamasyāpi sthāvaratāṃ gatasya sthāvarābhyavahṛtasya tatpariṇatasya, evaṃ sthāvarasya sthāvaratāṃ gatasya jaṅgamasya jaṅgamatāṃ gatasya . tasmāt sarvaṃ sarvātmakam .
1.35
tata ekasya sarvatvāt sarvasya caikatvāt svaviṣayaṃ sāmānyaṃ ghaṭasyātmani vartata iti paramataṃ pradarśyottaramāha--yadyevam, sāmānyavirodhaḥ sāmānyasya virodhaḥ sāmānyena ca virodhaḥ .
1.36
tat katham ? ucyate --yadi sāmānyam, tata ātmā na bhavati, anekārthaviṣayatvāt sāmānyasya . kaścidarthaḥ kenacidarthena kaiściddharmaiḥ samāno bhavatīti kṛtvānekārthaviṣayaṃ sāmānyam . tasmādanekārthaviṣayatvāt sāmānyasya vastunaḥ svamātmā ghaṭāderekarūpasya na bhavati, ekatvādātmanaḥ, sāmānyasya ca nivṛtterātmanaśca, ātmābhāvāt kasya sāmānyam ? . atha mā bhūdeṣa doṣa ityātmeṣyate, tato'pi na sāmānyam, ekatvādātmanaḥ kena sāmānyaṃ tasya ? ityātmanaḥ sāmānyena virodhaḥ, samānabhāvo hi sāmānyam . senāhastinoriveti, hastyaśvarathapadātisamūhaḥ senetyanekārthāpekṣāṃ darśayati, hastīti caikārthatāṃ darśayati .
1.37
athocyeteti sa parihartukāmasya parasyābhiprāyamāha . syādeva virodho yadi ātmanaḥ sāmānyam iti bhedena svatvamabhyupagamyeteti . yadyapi vyatirekārthaṣaṣṭhīprāpitaḥ svasvāmyādibhedaḥ tathāpyadoṣaḥ, vyapadeśivadbhāvāt rāhoḥ śiraḥ ityādyavyatirekaṣaṣṭhīdarśanāditi . kiṃ tarhi ? brūmaḥ--iha tu ātmaiva sāmānyam . kiṃ tat ? ghaṭādeḥ sattvādirātmā . yathoktam--
1.38
ādhyātmikāḥ kāryātmakā bhedāḥ śabda-sparśa-rasa-rūpa-gandhāḥ pañca trayāṇāṃ sukha-duḥkha-mohānāṃ sanniveśamātram . kasmāt ? pañcānāṃ pañcānāmekakāryabhāvāt, sukhānāṃ śabda-sparśa-rasa-rūpa-gandhānāṃ prasādalāghavābhiṣvalāghavaprasavābhiṣvaṅgoddharṣaprītayaḥ kāryam, duḥkhānāṃ śoṣatāpabhedopaṣṭambhodvegāpadveṣāḥ, mūḍhānāṃ varaṇasadanāpadhvaṃsanabaibhatsyadainyagauravāṇīti . tathā karaṇātmakāḥ śrotra-tvak-cakṣu-rjihvā-ghrāṇavāg-hasta-pāda-pāyū-pastha-manāṃsyekādaśa tairyagyona-mānuṣa-daivāni bāhyāśca bhedāḥ sattvarajastamasāṃ kāryaṃ samanvayadarśanāt iti . evaṃ pṛthivyādi gavādi ghaṭādi . tasmāt sattvādirghaṭāderātmā . sa hi tatsamudāyakāryatvāt sāmānyam . tasmādātmaiva sāmānyamiti .
1.39
atra brūmaḥ --evaṃ satyātmabhedaḥ, samudāyaikakāryatvāt sukhādi ekamasāmānyamitīṣṭasya sāmānyasya bhedaḥ . tat kathamiti cet, ucyate --sukhaṃ sukhañca sukhādisamudayaśca . sattvaṃ sukham, rajo duḥkham, tamo mohaḥ . tat trayamaikātmyāpannamekameveti sukhasya sukhatvaṃ tatsamudāyatvaṃ ca prāptam . kiṃ kāraṇam ? tadātmatvāt, yasmāt sukhādyātmakaḥ samudāyaḥ samudāyātmakaṃ ca sukham . evaṃ śeṣāvapīti duḥkhamohāvatidiśati . evaṃ duḥkhaṃ duḥkhañca duḥkhādisamudāyaśca, moho mohaśca mohādisamudayaśca . tataḥ ko doṣa iti cet, tataśca triguṇavipariṇāmakāraṇakalpanāvaiyarthyam . samudāyaikakāryāṇāṃ trayāṇāmekatvābhyupagamādekastatsāmyāvasthāviśeṣaḥ, tasmāccāvasthāviśeṣādapracyutatvāt kuto guṇānāṃ vaiṣamyam ? vaiṣamyābhāve kutaḥ prakṛtermahadahaṅkāratanmātrabhūtendriyādipūrvottarahetukāryabhāvaḥ ?
1.40
atrāśaṅkā --nityameva tryātmakamiti cet, pradhānāvasthāyāmapi triguṇatvānnityaṃ sarvakālaṃ tryātmakaṃ sattvarajastama+ātmakamato guṇavaiṣamya-vipariṇāma-kāraṇatvānyupapadyante sukhādisamudāyātmakatve'pyātmabhedadoṣaśca nāstīti . etadapi vāṅmātratvādanuttaram, tathāpi tu sutarāṃ tathā, ekatvanityatvāt prakāśa-pravṛtti-niyamabhedābhāvādanārambhaḥ . ekatvasya nityatvāt ekatvena vā nityatvāt, sadaikatvādityarthaḥ . prakāśa-pravṛtti-niyamakāryabhedaḥ sattvarajastamasāṃ yo'bhyupagamyate bhavadbhirācārya-pavana-pāṣāṇavat, tadyathā--nāṭakācāryaḥ svahastotkṣepaṇādinā prakāśātmanā ātmano nartikāyāśca vyavatiṣṭhate, pavanaḥ parṇacalanādinā svaparapravartanena vyavatiṣṭhate, naustambhanapāṣāṇakaḥ svaparaniyamanena vyavatiṣṭhate tathā sattvarajastamāṃsi ityetannopapadyate, sarvakālamekatvanityatvāt tritvābhāvaḥ, tatastadanārambhaḥ pradhānāvasthāyāmiva guṇānāṃ sarvakālaṃ kāryānārambho nirvyāpāratvāt . vaiṣamyanirmūlatā ca, ārambhābhāvāt . ubhayasya cābhāvaḥ kāraṇasya kāryatvasya ca, athavā ātmanaḥ sāmānyasya ca, sukhādeḥ samudāyinastatsamudāyasya ca pradhānasya . kiṃ kāraṇam ? anyatarāvyavasthāne'nyatarasyāvyavasthānāt . tat kathaṃ bhāvyata iti cet, ucyate --yathā ca pradhānāvasthāyāmityādi yāvat tritvaikatvādivyatikrameṇeti . tritvaikatvādītyuktaparāmarśaḥ, yathā tritvamekatvaṃ ca viruddhau dharmāviṣyete evamavayavā avayavī ca, anyadananyacca, ātmā cānātmā ca, sarvamasarvaṃ cetyādi . ādigrahaṇāt sūkṣmaṃ katvādivyatikrameṇa, evaṃ śabdādau triguṇāvyatirekaikarūpatvaṃ virodhadharmasambandhaśca tanmayatvāt . tataśca sarvasyāvasthānāt kāraṇakāryaniyamābhāvād yadṛcchāmātratvādaṅgīkṛtapuruṣārthayatnārthahāniḥ . sāmānyaviśeṣayośca sambandhitvādekatarābhyupagame'nyatarasyāvaśyāpekṣyatvāt sāmānyābhyupagame niyamapakṣāpattirapi . paraviṣayatāyāmapi asamānāvasthānādasāmānyam . kiṃ kāraṇam ? anavadhṛtaikatarakāraṇatvād dravyādīnām . sthūlaṃ cetyādi sāmarthyādāpādanīyam . eṣa dṛṣṭāntaḥ . sādharmyaṃ sadā triguṇaikatvāditi . yathā tatra tritvaikatvādyātmasvatattvavyatikrameṇeti virodhadharmasambandho'vyatiriktatriguṇaikarūpatā ceṣyata iti pradhānasyaiva dṛṣṭāntasya varṇanam . evaṃ śabdādāviti dārṣṭāntikopanayaḥ, triguṇāvyatirekaikarūpatvaṃ virodhadharmasambandhaśca śabdatanmātrādiṣu, tatkāryeṣvākāśādiṣu bhūteṣvekaguṇādivṛddheṣu, tadvikāreṣu ca gavādighaṭādiṣu ca, śrotrādiṣvekādaśasvindriyeṣu ca pradhānadharmā āpādyāḥ . kiṃ kāraṇam ? tanmayatvāt, sattvādiguṇamayaṃ hi tat . tataśca sarvasyāvasthānāt pradhānāvasthāyāmiva na kiñcit sūtrādi paṭādi vā kasyacit kāraṇaṃ kāryaṃ vā pramāṇaṃ prameyaṃ veti niyamābhāvāt sarvatra yādṛcchikī pravṛttiḥ prasaktā, yadṛcchāmātratvānna pradhānamahadahaṅkārādikāraṇakāryanaiyamyam . tataśca yadṛcchāmātratvādaṅgīkṛtapuruṣārthayatnārthahāniḥ . puruṣaścaitanyasvarūpaḥ, tasyārtho dvividhaḥ--śabdādyupalabdhirādiḥ guṇapuruṣāntaropalabdhirantaḥ, tat kṛtvā tadvinivartata iti tasmai puruṣārthāya yatnaḥ pradhānasya, tasya yatnasya arthaḥ prayojanam, tasya hāniryādṛcchikatvāt . tasya ca hānau pradhāna-puruṣa-saṃyogatritvaparijñānārthaśāstrayatnārthahānirapi .
1.41
sāmānyaviśeṣayośca sambandhitvādityādi yāvad niyamapakṣāpattirapi . sāmānyaṃ viśeṣa ityetau parasparasambandhinau, ādyantavat pitāputravadvā . tatra yadi sāmānyamabhyupagamyate viśeṣāpekṣitvāt sāmānyasya viśeṣo'vaśyaiṣyaḥ, pitṛtvābhyupagame putratvābhyupagamavat . viśeṣābhyupagame ca sāmānyābhyupagamastadvadevetyataste balādeva viśeṣapakṣāpattirapi niyamapakṣāpattirityarthaḥ . apiśabdāt prāguktadoṣāpattiḥ . evaṃ tāvat svaviṣayatve sāmānyasya doṣā uktāḥ .
1.42
paraviṣayatāyāmapyasamānāvasthānādasāmānyam . amukhyasāmānyānāṃ sadṛśānupravṛttivyāvṛtti tatra dravyamapi bhavanalakṣaṇaṃ yugapadayugapadbhedabhāvimṛdbhavanaparamārtharūpādiśivakādivṛtti vyāpi . lakṣaṇānāṃ pareṣṭānāṃ pareṣṭānāṃ paraviṣayāṇāmasambhavāt sveṣṭasamānabhavanalakṣaṇasāmānyasambhavāt parakīyamasāmānyamevetyupari upasaṃhariṣyati laukikaḥ, tat siddhaṃ kṛtvā tāvadāha --asamānāvasthānādasāmānyamiti . tat punardravyakṣetrakālabhāvaviṣayam, te hi dravyādayaḥ pare parairiṣyamāṇā ghaṭādervastunaḥ, tadapi parasattadapekṣayā samānamityucyate nātmānameveti paraviṣayam . kiṃ punaḥ kāraṇaṃ tadasāmānyam ? ityata āha --anavadhṛtaikatarakāraṇatvāditi, nāvadhriyate dravyameva kṣetrameva kāla eva bhāva eva vā kāraṇamiti . evaṃ tarhi ekatamakāraṇatvāt iti vācyam; na cātra ḍataraḍatamau prāpnutaḥ, kasmāt ? anya-kiṃ-yat-tado nirdhāraṇe dvayorekasya ḍatarac . vā bahūnāṃ jātiparipraśne ḍatamac pā॰ 5 . 3 . 91-92 ityatra ekaśabdasyāpaṭhitatvāt . evaṃ tarhyātiśayikaḥtarhyātiśāyikaḥ tarappratyayaḥ . samānaguṇeṣu hi sparddhā bhavati, guṇavacanābhāvānneti cet, kāraṇatvaguṇato'tiśayo bhaviṣyati . evaṃ tarhi tamabastviti cet, dvayordvayoḥ prakarṣavivakṣāyāṃ tarabityadoṣaḥ . athavā ekācca prācām pā॰ 5 . 3 . 94 iti jātiparipraśne'styeva ḍatarajityadoṣaḥ . kena anavadhṛtamekatarakāraṇatvaṃ dravyādīnāmiti cet, ucyate--laukikairvyavahāranayapradhānaiḥ, sa ca ārhatanayaikadeśa eva . na punaryathā śāstrakārāḥ sāmānyameva viśeṣa eva dravyādyanyatamadeva vā kāraṇaṃ kāryaṃ vetyavadhārayanti .
1.43
kathaṃ punardravyādikāraṇatāvadhāryate na veti ? ucyate--dravyaṃ tāvat tatra dravyamapi bhavanalakṣaṇaṃ vyāpītyabhisambhantsyate . apiśabdāt kṣetramapi . sarvatantrasiddhānte vyākaraṇe dravyaṃ ca bhavye pā॰ 5 . 3 . 104 ityuktatvād bhavatīti bhavyaṃ bhavanayogyaṃ vā dravyam . dravati droṣyati dudrāveti druḥ, drorvikāro'vayavo vā dravyam, du dru gatau pā॰ dhā॰ 944--945, sadaiva gatyātmakatvād vipariṇāmātmakaṃ hi tat . na tu yathā guṇasandrāvo dravyam pātañjalama॰ 5 . 1 . 119 kriyāvad guṇavat samavāyikāraṇamiti dravyalakṣaṇam vai॰ sū॰ 1 . 1 . 15 iti vā . kathaṃ bhavatīti cet, bhidyate iti bhedaḥ, bhedena bhavituṃ śīlā tasyā dharmo vā sādhu bhavatīti vā bhedabhāvinī mṛt, tasyā bhavanaṃ bhedabhāvimṛdbhavanam, tadeva paramo'rthaḥ, ko'sau ? rūpādayaḥ śivakādayaśca . te punaryathāsaṅkhyaṃ yugapadayugapacca bhedabhāvimṛdbhavanaparamārtharūpādiśivakādayaḥ, samānādhikaraṇasamāsaḥ . punarapi te vṛttirasya teṣu vā vṛttirasya tadidaṃ yugapadayugapadbhedabhāvimṛdbhavanaparamārtharūpādiśivakādivṛtti . kiṃ tat ? dravyam . vyāpnotīti vyāpi, kṣetramapi sarvagatinivāsavṛttisvatattvamekaikabhāvārthasaṅghātasamavasthānātmā rūpādi-grīvādyekagamanasamavasthānavyavasthāpitapṛthivyādi-ghaṭādi vyāpi viśvasya saddravyayugapadayugapadbhāvirūpādiśivakādibhāvavispanditasya . na kvacidapi na pravartate . yathā rūpādiśivakādayo mṛdo bhavanamātraṃ tathā yugapadbhūtaṃ pṛthivyādi paramārthaḥ pṛthivyaptejovāyvākāśādi dravyabhavanamātram . pṛthivyāścāśmaloṣṭādi, tathā'pāṃ himakarakādi, tejaso'pyarcirādisvabhedā ityādi . ayugapadbhūtaṃ vrīhi-bījā-ṅkura-patra-nāla-kāṇḍa-puṣpa-phala-śūka-kaṇa-tuṣādi paramārtha iti sarvaṃ dravyabhavanamātram, ekapuruṣapitṛputratvādivasāttāṃvattāṃstān bhāvān bhavatīti dravyam .
1.44
kṣetramapi vyākaraṇasiddhāntagatyaiva kṣi nivāsagatyoḥ pā॰ dhā॰ 1407 iti sarvasya siddhaṃ sarvagatinivāsavṛttisvatattvam . gatirvyāptiḥ . nivāsastathāvasthānam . sarvabhāvānāṃ prāptyavasthānopakāreṇa vartata iti tadvṛttisvatattvam . pradeśaracanāviśeṣo hi kṣetram . ekaikabhāvārthasaṅghātasamavasthānātmā, ekaikasya ghaṭapaṭāderbhāvasyārthe pṛthubudhnādirūpeṇa saṃhatya samavasthitasya ātmā svarūpatattvaṃ pradhānamityarthaḥ . kiṃ kāraṇam ? kṣetrābhāve tadabhāvāt kṣetrānugrahādeva tadbhāvāt . yathāsaṅkhyaṃ rūpādi-grīvādyekagamanasamavasthānavyavasthāpitapṛthivyādi-ghaṭādi . yathāsvaprakriyaṃ vaiśeṣikādīnām rūpa-rasa-gandha-sparśavatī pṛthivī vai॰ sū॰ 2 . 1 . 1, śabda-sparśa-rūpa-rasa-gandhātmā pṛthivī, kakkhaṭalakṣaṇā veti . evaṃ ghaṭo'pyavayavī, guṇasamudayamātram, prajñaptisan veti vikalpanāmātram . lokanayena tu ta eva hi rūpagrīvādyavayavā rūpādayo grīvādayaścaikagatayastathā tathā samavasthitāḥ pṛthivyādīn ghaṭādīṃśca vyavasthāpayanti yatra tat kṣetram . kiṃ hi tat pṛthivyāḥ pṛthivītvaṃ rūpādyekagatisamavasthānādanyat, ghaṭasya vā grīvādyekagatisamavasthānādanyad ghaṭatvam ? tasmāt sarvagatinivāsavṛttisvatattvaṃ tat . vyāpi viśvasyetyādi yāvadvispaṃditasya . viśvaṃ saddravyaṃ ca vyāpnoti yugapadayugadbhāvirūpādiśivakādibhāvavispaṃditaṃ pṛthivyabādi ghaṭapaṭādi vipariṇāmajātaṃ cetyarthaḥ .
1.45
kālo'pītyādi . kālo'pi paraviṣayaṃ sāmānyam . pariṇāmavatī kriyaiva kālaḥ, kalanaṃ kālaḥ, kalāsamūho vā . yathā--māsamāste godohamāsta iti . vartanaṃ bhavanamiti tatparyāyo vartanālakṣaṇo vā dravyātmā . sa ca yugapadayugapatkālasvatattvabhūtapadārthanirūpitavṛttiḥ, pūrvoktarūpādiśivakādipariṇativad vakṣyamāṇāstikāyasalilanirvartyapṛthivī vrīhikaṇaudanādivadvā . tadyathā--yugapadvṛttistāvadanekaprabhedopavarṇyetyādi yāvad yugapadvṛttiḥ . sāṅkhyādiprakriyopavarṇyāsta eva hi dharmādharmākāśapudgalajīvāstikāyāḥ saprabhedāḥ, athavā pṛthivyādaya eva astikāyāḥ vidyamānakāyāḥ, te yatra yugapadvartante sa tadyugapadvṛttiḥ kālaḥ . yatra ca ādāna-dhāraṇetyādi yāvannirvṛttivṛttiṣvayugapadvṛttiriti . yathoktam— ādānīyāstrayo māsāstrayo māsāstu dhāraṇāḥ . pācanīyāstrayo māsāstrayo māsā visarjanāḥ .. iti . ipradānyāḥ pūrva uttaraḥ pūrvottaraśca vāyavaḥ, śeṣāḥ śoṣakāḥ . atrāpi pratiprakriyamādityasantāpāpītasaliladhāraṇa-pācana-nisarjanavat, dhūma-jyotiḥ-salila-marutsaṅghātameghādāna-dhāraṇa-pācananisarjanavat, visrasāpariṇatapudgalavikārābhratvādivadvā, pudgalāvinābhāvād devavaikriyāderapi ādānād dhāraṇam, dhāraṇāt pācanam, pācanānnisarjanam . nisṛṣṭasya salilasya kāryāṇi bhūmidravībhāvavanaspatyoṣadhiprarohapuṣpaphalaprāṇiśarīrāpyāyanādīni . tato'pi kāryāntarāṇyāhārabalavapuḥsthāmādīni ghaṭapaṭādinirvṛttayaścetyādi . nirvṛttayaḥ kāryāṇi, tāsāṃ nirvṛttīnāṃ vṛttiṣvayugapadvṛttiḥ kāla eva, tadupaṣṭambhajanyatvāt teṣāṃ bhāvānāmiti .
1.46
idānīṃ bhāva ucyate . sa tu pūrvokteṣu dravyādiṣu bhavanaṃ bhāva ityuktatvādukta eva . taddarśayannāha --dravyādyapi tvityādi . guṇaparyāyavad dravyam tattvārthasū॰ 5 . 37 ityuktam . guṇā rūpādayaḥ, śivakādayaḥ paryāyāḥ, te yugapadayugapadbhāvinaḥ, ta eva bhāvāḥ . kṣetrakālau ca dravyameva, bhavanasāmānyādbhāva eva vā . tasmānna tāni dravyādīni yugapadayugapadbhāvibhāvavyudāsena bhavitumarhanti bhavanāt teṣām, anyathā dravyādīnāṃ vandhyāputravadabhāvatvāpatteḥ . bhāvo'pi sarvavastutattvavyāpī . ata etāni ghaṭādivastvātmasāmānyapakṣagrāhiṇāpyavaśyāpekṣyāṇi, pratyakṣata eva tathātmatvāt; kimu paraviṣayamukhyasāmānyapakṣavādinā ? pratyakṣata eva tathā tathā paraviṣayasya samānasya bhavanāt, pareṇa samānena bhūyate . kathañcidapīti uktavadeva ityatidiśati . tathābhavanāt teṣāmiti tadeva bhavanaṃ hetutvena vyāpārayati . anyatheti bhavanasāmarthyābhāve dravyādīnāṃ vandhyāputravadabhāvatvāpatteḥ, na santi dravyādīni bhavanaśūnyatvād vandhyāputravat . pañcamīnirdeśāt tadvaidharmyeṇa bhavanahetutvamāvītenāha . neṣyate ca dravyādīnāmabhāvatvam, bhāvatvamevaiṣām . bhāvaśca bhavanasambandhī ghaṭavat . ato dravyādīni bhavanasambandhīni . bhavanaṃ dravyādīn vyāpnotītyata āha --bhāvo'pi sarvavastutattvavyāpīti .
1.47
ata etānītyādi yāvadapekṣyāṇīti . etasmāt pratipāditopapattibalād dravyādīni bhāvaparyantāni bhavanapradhānānyapratyākhyeyāni tasmād ghaṭādivastvātmasāmānyapakṣagrāhiṇāpi svaviṣayasāmānyavādinetyarthaḥ . apiśabdāt svagrāharaktamanasāpi satā tvayā avaśyāpekṣyāṇi sāraṃ sārameṣitavyānītyarthaḥ . kiṃ kāraṇam ? pratyakṣata eva tathātmatvāt . dṛśyate eva hi dravyādyekarūpabhavanasāmānyatoktavidhinā . kimu paraviṣayamukhyasāmānyapakṣavādineti, dravyādīnāṃ parasparabhinnānāṃ samānabhavanānmukhyaṃ sāmānyam, lokaścaivaṃvidhasāmānyavādī, vyavahāranayānuyāyitvāt . na tu yathā sāṅkhyādiṣu sādṛśyānyāpohatattvādi pramāṇaviruddham . taccopacaritaṃ bhavitumarhati na mukhyam, sādṛśyānuvṛttīnāṃ loke samānena bhūyate iti sāmānyalakṣaṇasyādṛṣṭatvād dṛṣṭatvāccāsmadiṣṭasya laukikasya sāmānyasyetyata āha— pratyakṣata eva tathā tathā paraviṣayasya samānasya bhavanāt, tena tena prakāreṇa dravyakṣetrakālabhāvāpekṣayugapadayugapadbhāvibhāvasya rūpādiśivakādirūpasya samānasya bhavanāt . sarvatantrasiddhāntena vyākaraṇena lokānuvṛttinā niruktiṃ tattvānuvādinīmapyāha --pareṇa samānena bhūyata iti, samāno bhavatītyarthaḥ . samānabhāvaḥ sāmānyam, yad bhavanti sarvabhāvāḥ sa teṣāṃ bhāva iti svārthiko bhāvapratyayaḥ . svabhāvasambandhārthā cātra kartṛlakṣaṇā ṣaṣṭhī tasya bhāvaḥ iti . yathā--śilāputrakasya śarīram iti .
1.48
evaṃ sāmānyaṃ vyākhyāyedānīṃ tadarthopasaṃhāreṇānumānamāha --tathā cetyādi yāvad viśeṣaṇaikatā . tathā ceti evaṃ ca kṛtvā pratipāditaparasparabhedatve parasparasambandhaikyāpattau ca sarvasyāsya jagato dravyadeśakālabhāvāpekṣayā tena tena prakāreṇa viśeṣaṇaikatā . dravyaṃ kṣetreṇa kālena bhāvena ca viśiṣyateviśeṣyate, dravyeṇa kṣetramitarau ca, evaṃ taistat parasparataśca tāni . yathāṅgulirvakrapraguṇatādyayugapadbhāvibhāvai rūpādiyugapadbhāvibhāvaiḥ deśena taṃdrataddravyāntaraiśca viśiṣyateviśeṣyate aṅgulirvakrā ṛjvī pradeśe'sminnākāśasya vartate pradeśinī adhunā ityādi tathaikaikamapi vastu ghaṭapaṭādi na kenacinnābhisambadhyate tathā tathā viśiṣyateviśeṣyate ca tadbhedatvasambandhatvābhyām . prayogaścātra--dravyādiviśeṣaṇasambandhī ghaṭaḥ, vastubhedatve sati tatsambandhatvāt, vikacasurabhiśarannīlotpalavat . vikaca-mukulitādi kṣetraviśeṣaṇam, surabhinīlatādi sahakramabhāvirūpādibhāvaviśeṣaṇam, śaraditi kālaviśeṣaṇam . utpalamiti dravyam, tadapi teṣāṃ viśeṣaṇameva vyavacchedakatvāt .
1.49
evamanekatvasāmānyamāpādya prāk pratijñātaṃ paraviṣayatāyāmapyasamānāvasthānādasāmānyaṃ pareṣāmiti taddarśayati --tatrānyasya kasyacidapohyasya sadṛśasya tattattvasya vā samānasyābhāvāt sāmānyānupapattiḥ . evamāpāditaparasparaviśiṣṭaikatvajagato ghaṭaikatvamātratve'rthāntarābhāvāt kuto'rthāntarāpohalakṣaṇaṃ vidvanmanyādyatanabauddhaparikḷptaṃ sāmānyam ? kuto vā samānaṃ dṛśyata iti sadṛśam, sadṛśabhāvaḥ sādṛśyamiti sādṛśyalakṣaṇaṃ sāmānyam, sadṛśasya tasyābhāvāt ? kuto vā tattattvam ? tasya bhāvastattvam, tattattvamasya tattattvam, tattu bhinne bhavati samānānekārthānuvṛttilakṣaṇaṃ sattvadravyatvaguṇatvakarmatvādi .
1.50
syānmatam--parasparaviśiṣṭaikatvādeva tatsamudayaḥ paraviṣayasāmānyamiti . etaccāyuktamityata āha— uditadoṣānubaddhaikasarvatvāt svasāmānyāpattirvā . yaduktaṃ prāk sa tatsamudāyakāryatvāt sāmānyam ityatra evaṃ satyātmabhedaḥ--sukhaṃ sukhaṃ ca sukhādisamudayaśca, tadātmatvāt . evaṃ śeṣāvapi saṅghātāvasthānabhedādvā ghaṭapaṭavadatyantabheda eva sarvārthānām . tathāhi--paramāṇvādīnāṃ ghaṭo bhavati, ghaṭasya vā kapālāni . anavasthāne vā nityapravṛttatvāt sarvārthānāṃ samayamapi tathā samavasthānaṃ nāsti yathā samānatā nirūpyeta . athāntareṇa rūpaprāptimuktipratyayābhyāṃ daṇḍivad vyaktibhinnārthasiddhi- ityādi yāvat sāmānyaviśeṣayośca tatsambandhitvādekatarābhyupagame niyamapakṣāpattirapi iti . svaviṣayasāmānyāpattirveti vāśabdo vikalpārthaḥ svasāmānyapakṣābhihitasarvapūrvottarapakṣavikalpapradarśanārthaḥ, dravyaṃ dravyaṃ ca dravyādisamudayaśca ityādi vikalpajātaṃ sarvamihāpi saṃbhavato yojyam .
1.51
tathā saṅghātāvasthānabhedādvā ghaṭapaṭavadatyantabheda eva sarvārthānām . yadi saṅgrahanayadarśanena sarvamekam, atha ṛjusūtranayadarśanena sarvaṃ bhinnam, tathāpi saṅghātenāvasthitānāṃ ghaṭapaṭavadatyantaṃ parasparato bheda eva, naikatvaṃ sarvārthānām . nanūktam--saṅgrahanayadarśanenaikamiti, satyamuktam, tattu saṅghātenāvasthitānāṃ nopapadyate dṛṣṭaviruddhatvādityabhiprāyaḥ . tataḥ kimiti cet, tathāhi--evaṃ ca kṛtvā, kiṃ ? paramāṇvādīnāṃ ghaṭo bhavati ghaṭasya vā kapālāni, pitā putraḥ kaḥ sambandha ityarthaḥ . ghaṭasya vā kapālānīti tadvināśajanyatvasyāpyasambandhaṃ darśayati . ādigrahaṇād dvyaṇukatryaṇukādīnāṃ grīvādīnāṃ cānyatra saṅghātasamavasthānabhedāt samavasthānakṛta eva teṣāṃ sambandhaḥ, tathā ca samānaṃ bhavanti te .
1.52
syānmatam--evaṃ vyākhyātustavaiva matena parasparavilakṣaṇānāmarthānāṃ bhedādevānavasthānaṃ prāptam, dravyādibhedabhinnānāmanyonyanirapekṣāṇāṃ saṅghātasamavasthānābhāvāditi . atrocyate --anavasthāne vā nityapravṛttatvāt sarvārthānāṃ samayamapi tathā samavasthānaṃ nāsti yathā samānatā nirūpyeta, parasparanirapekṣotpādavināśatvādityarthaḥ .
1.53
evaṃ sarvaikabhinnapakṣayoḥ sāmānyābhāva uktaḥ . pakṣāntare'pi vaktukāmaḥ grāhayati --athāntareṇa rūpaprāptimityādi yāvat siddhiriṣyata iti . antareṇaikarūpaprāptiṃ bhedarūpaprāptiṃ vā uktipratyayābhyāṃ daṇḍivaditi, nāgṛhītaviśeṣaṇā viśeṣye buddhirutpadyate, viśeṣapratyayānāmanākasmikatvācca daṇḍanimittadaṇḍipratyayābhidhānavat, daṇḍo'syāstīti daṇḍī ityatra hi daṇḍasaṃyoganimittau devadatte daṇḍyuktipratyayau yathā dṛṣṭāvevaṃ dravyatvaghaṭatvādisāmānyaviśeṣasamavāyanimittau dravyaghaṭādyuktipratyayau syātām, nānyathā . vyaktibhinnārthasiddhiriṣyata iti, uktipratyayābhyāṃ dravyaghaṭādivyaktito bhinnasya dravyatvaghaṭatvāderarthasya siddhiriṣyate . evaṃ guṇakarmaṇośca saṅkhyotkṣepaṇādivyaktibhinnatattattvārthasiddhireṣitavyā, bhinneṣvartheṣvabhinnoktipratyayadarśanāditi .
1.54
atrocyate--tanna, anyato'pi tayoḥ siddheḥ . apiśabdānniyamābhāvena lokasiddhaṃ nāmādikamapyuktipratyayakāraṇamāha . kayoḥ siddhiḥ ? uktipratyayayoḥ . tanniyamābhāvaṃ darśayati --tau hi kasmiṃścidevākāramātre . ādigrahaṇānnāmamātre . ākaraṇamākāraḥ, buddhyā yo yathā parigṛhyate'rthaḥ nāmnā vā nirdiśyate sa eva tasyākāraḥ . sa ca tāvanmātro na tato'dhikaḥ, yathā--ākāśaṃ ḍittha iti vā, sa vānyathā vānyathā vā, ākāśādiṣu vinānuvṛttyā ākāśakāladiśāṃ tvanmate'pyekatvāt kuto bhinneṣvabhinnābhidhānapratyayau ? kuto vākāśāditattattvānīti ? dṛśyete cātrāpyuktipratyayau . tasmānnāsti sāmānyam . ghaṭatvādisāmānyopacārātteṣvabhidhānapratyayāviti cet, na, mukhyasāmānyāsiddheḥ sādharmyābhāvāccopacārābhāvāt tattvaparīkṣāyāmupacārasyāvakāśābhāvād mithyābhidhānapratyayatvaprasaṅgādākāśādiṣviti .
1.55
kiñcānyat --sāmayikatvācchabdādarthe pratyayasya . samayāya prabhavati samayaḥ prayojanamasya samayabhavo vā sāmayikaḥ . yathoktam --sāmayikaḥ śabdādarthe pratyayaḥ vai॰ sū॰ 7 . 2 . 20 iti, na sāmānyanimitta iti . tau cābhidhānapratyayau lokavṛddhavyavahārātmakau vṛddhavyavahāraṃ dṛṣṭvā bālānāmabhidhānapratyayau bhavato'śikṣitavicitraśāstravyavahārāṇāmapi anvayavyatirekātmakādvṛddhavyavahārādeva . na tattvānuvṛtti- vyāvṛttikṛtau, lokasya tattattvādyajñānāt . na tattattvāt, tattattvājñānātteṣām .
1.56
syānmatam --saṃjñākarma tvasmadviśiṣṭānāṃ liṅgam, pratyakṣapūrvakatvāt saṃjñākarmaṇaḥ vai॰ sū॰ 2 . 1 .18-19 ityuktaṃ śāstre . tasmād manvādayo'ntarālapralaya-mahāpralayeṣu vyucchinnavyavahārāṇāmapi śabdārthānāṃ sambandhaṃ paśyanti . tasmād ghaṭa-ghaṭatvasamavāyasambandho'pi sāmayikaḥ asyāyaṃ vācakaḥ iti yathā ayaṃ panasaḥ iti samayaṃ grāhyate bāla iti . etaccāyuktam, anavasthāprasaṅgāt--yena śabdena samayaḥ kriyate tasyānyena kārya ityanuṣaktaḥ, uttarasyārthāpratītau asya samayo na prakalpate . tatsamayānapekṣā svābhāvikī yasyārthe vṛttiḥ sa nitya iti ca śabdārthasambandhaparijñānaprayogavyavahāraparamparāyā avyavacchedāduktam . yathāha patañjaliḥ--na hi tadeva nityaṃ yat taddhruvaṃ kūṭasthamavicālyanapāyopajanavikāryanutpattyavṛddhyavyayayogi . kiṃ tarhi ? tadapi hi nityaṃ yasmiṃstattvaṃ na vihanyate . tadbhāvastattvam . ākṛtau cāpi tattvaṃ na vihanyate pātañjalama॰ 1 . 1 paspaśā॰ iti . samayapratyākhyānavat pratipādanapratyākhyānātideśo vṛddhavyavahārādākārādimātre pratipatterityadoṣāya, na śabdādeva iti vakṣyamāṇatvāt .
1.57
tattvasambandhādṛte'pyabhidhānapratyayayoḥ pravṛttiṃ darśayaṃścāha --tathā hyantareṇetyādi . tattvaṃ hi dravye samavaiti . dravyañca dvidhā--adravyamanekadravyañca . adravye tvākāśādau tattvābhāve'pyuktipratyayāvuktau . anekadravyamārabdhadravyam, tacca samavāyyasamavāyikāraṇairārabhyate . samavāyikāraṇaṃ ghaṭasya kapālāni, asamavāyikāraṇaṃ tatsaṃyogāḥ . āṅ iti ca vidhyupāyamaryādopasaṅgrahārthaḥ . ko vidhiḥ ? svataḥ svātmani ca, ka upāyaḥ ? saṃyogādinimittāntarasahitāni, kā maryādā ? ā antyāvayavidravyāt dravyāṇi dravyāntaramārabhante . vināśo'pi kāraṇavibhāgāt kāraṇavināśādvā . tatracchidrabudhne ghaṭe kāraṇavibhāgādutpanne saṃyogābhāvādārabdhadravyābhāve'pi ghaṭābhidhānapratyayau dṛṣṭau, tathā kuḍyalikhite samavāyyasamavāyikāraṇābhāve śiśūnāṃ ca krīḍanake loṣṭapāṣāṇādau sadbhāvāsadbhāvasthāpanākṛte . bhavedetat --ābhāmātre'pi tu ākāramātre saṃsthānamātre sādṛśyamātra ityarthaḥ, tau coktipratyayau tatra tattvasya ghaṭatvasyopanilayanāt kṛtamikṛtāviti cet, tatra tattvābhāva uktaḥ, satyapi ca tattve'smadiṣṭākāramātroktipratyayau coktau, athāpyābhāmātre tattvopanilayanamiṣyate tvayā tataḥ sthāṇu-mṛgatṛṣṇikayornara-salilatvaprasaṅgaḥ, tatra tadabhidhānapratyayasadbhāvāt tattattvopanilayanācca, ghaṭatvopanilayanād ghaṭavat . anupanipāte naratvasya sthāṇau salilatvasya mṛgatṛṣṇikāyāṃ narasaliloktipratyayau mā bhūtām, tau ca dṛṣṭau, kathamagṛhītaviśeṣaṇatvānnaratvasalilatvānupanipāte nāyuktau ? tatropacāralabhyau hi tau, iha tu lokanaye vinopacāreṇa labhyau . kathamiti cet, anupacaritakiñcidbhūtākārāttu kiñciduktipratyayau syātāṃ bhavitumarhataḥ, ākārasyāsampūrṇasya dṛṣṭatvādeva . bhavatpakṣe punarna hi tattvaṃ kiñcinnilīnaṃ kiñcinna nilīnamityasti .
1.58
evaṃ tāvat sāmānyaṃ vikalpadvaye vicāritam, viśeṣo'dhunā vicāryaḥ . tata āha --tathā viśeṣo'pīti . so'pi dvayīṃ kalpanāṃ nātivartate--svaviṣayaḥ paraviṣayo veti . tatra yadi svaviṣayaḥ, viśeṣavirodhaḥ . viśeṣasya virodho viśeṣābhāvāpatteḥ, viśeṣeṇa virodha ātmābhāvāpatteḥ . kiṃ vāṅmā na bhavati, anyatvād viśeṣasya guṇataḥ kālato vā; anyathā ghaṭādau sāmānyāpatteḥ . atha ātmā, tato viśeṣo na bhavati, ekatvādātmanaḥ . athocyeta--naikatvānyatvavirodhadoṣau, ātmaiva viśeṣaḥ ityanapādānādipratijñānāt . yadyātmāpekṣa eva viśeṣaḥ eka evānya ityātmano'nyathābhavanādanātmatvaṃ rūpādirūpeṇa ghaṭarūpādipūrvottarāṇāmabhāvatvam . tathā cobhayābhāvaḥ . treṇa ? netyucyate, yadi viśeṣastata ātmā na bhavati, anyatvādviśeṣasya . viśeṣeṇa virodhastāvad yadi ghaṭādāvātmani viśeṣo vartate svaviṣayaḥ tata ātmā na, anyatvādviśeṣasya rūpāderdeśataḥ parasparato viśiṣyamāṇasyeti taddarśayati --guṇata iti . kālato vā pratikṣaṇānyānyotpattyā vinaṃṣṭṛṣu rūpādiṣu kastadātmā ? ityātmābhāvaḥ . tadabhāve kasya viśeṣaḥ ? anyathā ghaṭādau sāmānyāpatteḥ . anyatheti rūpādīnāṃ samudāyaikyāpattyabhyupagame viśeṣapakṣatyāgaḥ sāmānyaparigrahaścāpadyate, tatra coktā doṣāḥ sukhaṃ sukhaṃ ca sukhādisamudayaśca ityādayaḥ, ta evātra rūpaṃ rūpaṃ ca rūpādisamudayaśca ityādayaḥ . mā bhūdātmābhāvadoṣaḥ tasmiṃścātmābhāve viśeṣābhāvadoṣa iti pakṣāntaraṃ gṛhṇīyāt --athātmā saviśeṣaḥ, ātmā eka eva sa evānanya iti . tato viśeṣo na bhavati, ekatvādātmanaḥ, ghaṭādervastuna ekatvādātmanastattattvādityarthaḥ, anyo hi viśeṣaḥ .
1.59
etaddoṣaparihārārthamathocyeta pareṇa --naikatvānyatvavirodhadoṣau . ātmano viśeṣaḥ iti sambandhāpādānayoḥ ṣaṣṭhīpañcamīnirdeśe bhedena ātmani viśeṣaḥ ityadhikaraṇasaptamyā nirdeśe vā syātāmetau doṣau . kiṃ tarhi ? ātmaiva viśeṣaḥ ityanapādānādipratijñānānnaikatvānyatvavirodhadoṣau mameti . atrocyate --yadyātmāpekṣa eva viśeṣa iti tatpratyuccāraṇam, dvitīyavikalpa āyāto viśeṣasya virodha iti . atrāpyayaṃ doṣaḥ --eka evānya ityātmano'nyathābhavanādanātmatvaṃ rūpādirūpeṇa . kiṃ vāṅmātreṇa ? netyupapattimāha --anyathābhavanāditi . tannidarśayati --ghaṭarūpādipūrvottarāṇāmabhāvatvam . tat katham ? anye'nye rūpādaya eva bhavantīti ghaṭābhāvaḥ, tadabhāve kasya viśeṣaḥ ? ghaṭa eva vānyathā bhavatīti rūpādyabhāvaḥ . tataścottareṣāṃ śivakādīnāṃ piṇḍāvasthātaḥ pūrveṣāṃ ca mṛttvādīnāmabhāvaḥ . athavā ghaṭato'nyat paṭatvam, rūpato'nyacchabdāditvam, tena prakāreṇa anyathābhavanād ghaṭābhāvo rūpādyabhāvaśca . tathā cobhayābhāvaḥ, ātmābhāvo viśeṣābhāvaśca athavā rūpādyabhāvaprāpito ghaṭātmābhāvo ghaṭātmābhāvaprāpito rūpādyabhāva iti .
1.60
॰bhavanātmatvaṃ ya॰ ..
1.61
etadaniṣṭatāyāṃ tu parāpekṣapakṣāpattiriti . ghaṭāderātmano'nyathābhavanādanātmatvaṃ tataśca viśeṣasyātmanaścābhāvaḥ ityuktavirodhadoṣānabhyupagame parāpekṣapakṣaḥ paraviṣayo viśeṣo na svaviṣayaḥ ityāpannaḥ . sa kinnāmako doṣa iti cet, svapakṣaparityāganāmakaḥ . upacarya ca evamabhyupagamyamāne'pyayamaparo doṣaḥ --tathāpi dravyabhedaḥ, dravyasya ghaṭāderātmanaḥ svarūpapararūpābhyāṃ dvidhātmāvasthānaṃ prasaktaṃ parāpekṣatvādviśeṣasya . syānmatam--paṭādyavṛttyātmaka eva ghaṭaḥ paṭādyapekṣata iti . tannetyucyate --kā hi vṛttisāhāyakādṛte siddhavṛtterghaṭasya paṭādyapekṣā . sahāyabhāvaḥ sāhāyakam, vṛtteḥ sāhāyakaṃ vṛttisāhāyakam, ghaṭavṛtteḥ sahāyabhāvaṃ paṭasya muktvā svata eva siddhavṛtteḥ pūrvameva ghaṭasya kānyā uttarakālā paṭādyapekṣā ? nāstyevetyarthaḥ . kiṃ kāraṇam ? prayojanābhāvāt . tathātmaivāsya bhidyeta, tena prakāreṇa tathā ghaṭasvarūpameva bhidyeta, sahāyāpekṣavṛttitvāt, śibikodvāhātmavṛttivat .
1.62
atha vā pārthivatvādapekṣā, asti ghaṭasya paṭādyapekṣetyāha . kā sā ? samānā jātiḥ . samānajātitvādapekṣyate ghaṭena paṭaḥ . kā samānajātiḥ ? pārthivatvam . viśeṣaḥ kathamiti cet, ghaṭātmatvādviśeṣaḥ paṭāderiti . atrocyate --vijātīyāt tarhi viśeṣābhāva udakādeḥ . yadi samānajātyapekṣayā viśeṣa iṣyate evaṃ tarhyasamānajātīyādudakāderghaṭasya viśeṣābhāvaḥ prāpnoti . aniṣṭaṃ caitat . dravyatvāpekṣā tatrāpīti cet, dravyatvasāmānyāpekṣayā ghaṭasya udakāderviśeṣo bhaviṣyatīti cet . vijātīyābhyāṃ guṇakarmabhyāmaviśeṣaḥ, na hi vijātīyayorguṇakarmaṇordravyatvāpekṣāsti, tābhyāmapi ca ghaṭasya viśeṣa iṣyate . tatrāpi sattāpekṣeti cet, vijātīyāt tarhi atyantāsataḥ aviśeṣaḥ iti vartate . evamapi kharaviṣāṇāderatyantāsato viśeṣābhāvaḥ syāt, apekṣyābhāvāt . kimiva ? jāteriva ajāteḥ . pārthivatvajāteśca bhavatsiddhāntena apagatajāterjātyantarāpekṣā nāsti, tasyāḥ kathaṃ jātyantarādudakādervā vyaktyantarād viśeṣo bhavati, apekṣābhāvāt ? kāryādvā kathaṃ viśeṣaḥ iti vartate . kāryaṃ hi bhavatsiddhānte prāgavidyamānaṃ samavāyyasamavāyikāraṇasānnidhye paścādutpadyate, kriyāguṇavyapadeśābhāvādasat kāryam iti siddhāntābhyupagamāt, kāraṇāvasthāyāṃ kāraṇānāṃ kāryasyāsattvādeva apekṣā nāstīti pārthivatvāditulyatvācca tadvat tadātmatvaṃ, tattattvena apekṣyatvāditi viveka- viśeṣābhāvaḥ prāptaḥ . niṣpanne coparatavyāpārāvasthāyāṃ siddhatvāt kāryasya kāraṇānāṃ kāraṇatvābhāvāt kāryakāraṇaviśeṣābhāvaḥ . itiśabdo hetūpasaṃhārārthaḥ, ityuktahetupāramparyād bhāvābhāvayoraviśeṣaḥ, yathā pūrvoktavidhinā sato'sadapekṣā'bhāvād viśeṣābhāvaḥ, evamasato'pi sadapekṣā'bhāvādaviśeṣaḥ . asato vā kāpekṣā ? evamanayoraviśiṣṭatvāt sattvameva vā abhāvasya bhāvavat, asattvameva vā bhāvasya abhāvavat . tathāpi cobhayābhāvaḥ, bhāvābhāvayorabhāvaḥ sāmānyaviśeṣayorātmaviśeṣayorvā ghaṭāderiti .
1.63
evaṃ tāvad ghaṭādeḥ pārthivatvādyapekṣā na yuktā . abhyupetyāpi tadapekṣāṃ pārthivatvāditulyatvācca tadvat tadātmatvam . kāryasya ghaṭasya kāraṇena mṛdā saha pārthivatvena dharmeṇa tulyatvāt tadvaditi ghaṭasya ghaṭabhavanātmatvavat tadātmatvaṃ mṛttvaṃ, pārthivatvātmaghaṭatvavadvā . kiṃ kāraṇam ? tattattvenāpekṣyatvāt . tasya bhāvaḥ tattvam, bhavanaṃ bhāvaḥ, tasya tattvaṃ tattattvam, tattattvenāpekṣyatvāt, ghaṭabhavanavadapekṣyate hi pārthivatvam, tasmāt prāptaṃ tadātmatvaṃ ghaṭatvaṃ pārthivatvasya ghaṭātmavad ghaṭatvenāpekṣyatvāt . itiśabdo hetvarthe, atastadātmatvādapekṣyamāṇasya vivekayatnārthahāniḥ viśeṣārthāpekṣāpratipādanayatnahāniḥ . aviśeṣa iti, evaṃ ca kṛtvā sa eva aviśeṣaḥ . ādigrahaṇāt dravyatvāditulyatvāt sattvatulyatvādityevamevāviśeṣa āpādyaḥ .
1.64
syānmatam--ayaṃ viśeṣa eva na bhavati, āpekṣikatvāt sāmānyaviśeṣāṇāṃ dravyatvādīnāmaupacārikatvācca . dravyatvaṃ guṇatvaṃ karmatvaṃ ca sāmānyāni viśeṣāśca vai॰ sū॰ 1 . 2 . 5 ityuktāni, kiṃ punargotvaghaṭatvādīnīti ? kastarhi viśeṣo mukhyaḥ ? antya eva . sāmānyamapi mukhyaṃ bhāva evetyabhiprāyaḥ . yasmādaṇuṣvekākāśadeśātītaprāptaṣuprāpteṣu anyatvajñānābhidhānaprabhāvavibhāvito'ntyo viśeṣaḥ, na hi ākasmikāvanyoktipratyayau, tasmādastyasau . sa eva ca viśeṣo mukhyaḥ . yathoktam --anyatrāntyebhyo viśeṣebhyaḥ vai॰ sū॰ 1 . 2 . 6 iti . tathā bhāva eva ca mukhyasāmānyam, saditi yato dravyaguṇakarmasu dravyaguṇakarmabhyo'rthāntaraṃ sā sattā vai॰ sū॰ 1 . 2 . 7--8 iti vacanāt . dravyatvādīnāmaupacārikatvāttad dvyātmatayopapāditamiti .
1.65
atrocyate --antye'pi taddravyādiprabhedagatigrāhyatvāt . ante bhavo'ntyaḥ, antye'pi tasmin viśeṣe viśeṣābhāva iti apiśabdāt sambandhaḥ . ko hetuḥ ? taddravyādiprabhedagatigrāhyatvāt . dravyamādiryeṣāṃ ta ete dravyādayaḥ dravyakṣetrakālabhāvāḥ, teṣāṃ prabhedaḥ tatprabhedaḥ, tatprabhedena gatiḥ pariṇāmo vṛttirvikalpaḥ, yathā asya kāryasyeyaṃ gatiḥ iti dṛṣṭatvāt . tayā gatyā grāhyatvam, kasya ? antyaviśeṣasya . tasmāt taddravyādiprabhedagatigrāhyatvād nāntyaviśeṣaḥ kalpyaḥ, dravyāḍivyatirekeṇa pratyakṣānumānābhyāmagrāhyatvāt tatsvarūpeṇaiva grāhyatvācca . tadyathā--yogī pratyakṣeṇaikaṃ paramāṇuṃ paśyan dvyaṇukatvāt pracyutaṃ paśyati anyaṃ tryaṇukatvāt pracyutamanyaṃ dvyaṇukasamavetamanyaṃ tryaṇukasamavetaṃ ca, dravyataḥ svata eva ca bhinnāni tāni paramāṇvādidravyāṇi paśyati, tatra kimantyaviśeṣeṇa ? evaṃ kṣetrato pyūrdhakṣetrato'pyūrdhabhāgasthitamekamaparamarvāgbhāgamadhobhāgasthitam . kālato'pi kañcit prathame samaye sthitam, anyaṃ dvitīye sthitamāgataṃ vā . yugapadāgatasthitayorapi dravyakṣetrabhāvakṛtaṃ nānātvamastyeva . bhāvataḥ kañcit kṛṣṇaṃ śuklaṃ kañcit surabhimasurabhiṃ tiktaṃ kaṭukaṃ vetyādi, athavā kṛṣṇamanyaṃ kṛṣṇataraṃ kṛṣṇatamaṃ dviguṇatriguṇasaṅkhyeyāsaṅkhyeyānantaguṇakṛṣṇādiṃ vā . evaṃ śeṣavarṇairgandharasasparśaiśca saprabhedairdarśanaṃ vācyam . anyatheti parasparaviśiṣṭadravyādiviśeṣābhāve viṣayanirapekṣatvād yogināmajñānaprasaṅgāt . avaśyaṃ dravyādayo viṣayāḥ svata eva viśiṣṭā eṣitavyāḥ . na cet, yogino mithyājñānaprasaṅgaḥ, anyathāsthitasyārthasya anyathādarśanāt . antyaviśeṣāṇāṃ ca parasparaviśeṣoktipratyayapravṛttau nimittāntaraṃ kalpyam . svata eva viśiṣṭatve'ntyaviśeṣasya kalpanā vā tyājyā, paramāṇūnāmapi tadvad viśeṣo nimittanirapekṣaḥ kiṃ neṣyate ? viśeṣeṣvapi nimittāntarāṇi cet, anavasthāprasaṅgaḥ, tataśca viśeṣoktipratyayānupapattirevetyalaṃ prasaṅgena . sthitam--na svaviṣayo viśeṣa iti .
1.66
paraviṣayaviśeṣaparīkṣāvasaraḥ, tata āha --paraviṣayatāyāṃ tu viśeṣasyānavasthānādaviśeṣaḥ . nanu prāgapyuktam --parāpekṣapakṣāpattirvā iti, satyam, tatra upāttaparityāgādahṛdayatvāpādanadvāreṇa prasaṅgato'nye'pi paraviṣayatāyāṃ tu viśeṣasyānavasthānādaviśeṣaḥ . iha dravyādipratyapekṣayā sarvasyāsya sambaddhatvādekaikasya niravaśeṣamidaṃ jagad viśeṣaṇaṃ syāt, ekaghaṭasaṃhatanānāvasthaguṇavat . tatra sarvārthānāṃ nityapravṛttatvāt samayamapi nāsti teṣāṃ samavasthānaṃ yadāśrayo viśeṣārtho'vasthāpyeta, āttavat . doṣā uktāḥ, iha tu prādhānyenaiva anyena ca prakāreṇa doṣābhidhānaṃ prakriyate . anavasthānādaviśeṣa iti sādhayiṣyamāṇamanavasthānaṃ siddhaṃ kṛtvāha . yathā ca prāk asamānāvasthānādasāmānyam iti prakramya sāmānyābhāvaḥ pratipāditastathehāpi tadviparyayeṇa tadeva prakaraṇaṃ yojyam --kiṃ kāraṇam ? anavadhṛtaikatarakāryatvādityādi sarvaṃ tādṛgeva yāvat tata etāni ghaṭādivastvātmaviśeṣapakṣagrāhiṇāpyavaśyāpekṣyāṇi, pratyakṣata eva tathā tathā pareṇa viśiṣṭatvādātmanaḥ; kimu paraviṣayamukhyaviśeṣavādinā ? pratyakṣata eva tathā tathā paraviṣayasya viśeṣasya bhavanāt pareṇa viśiṣṭena bhūyata iti . iheti paraviṣayaviśeṣapakṣe dravyādipratyapekṣayā sarvasyāsya sambaddhatvādekaikasya niravaśeṣamidaṃ jagad viśeṣaṇamiti, pūrvavadeva dravyaṃ dravyāntarāṇi kṣetraṃ kālaṃ bhāvaṃ ca pratyapekṣate svaprabhedān paraprabhedāṃśca, evaṃ kṣetraṃ kālo bhāvaśceti sarvaṃ sarveṇa sambaddham, tasmāt sarvasya sambaddhatvāt pūrvavat sahakramavṛttirūpādiśivakādipṛthivyādivrīhyādyaṅkurādisamavasthānād dravyāṇāṃ kṣetrato'pi teṣāmekagatisamavasthānāt kālato'pyanekaprabhedopavarṇyadharmādyastikāyapṛthivyādipānīyādānadhāraṇādisamavasthānād bhāvato'pi pūrvavad dravyādirūpādiśivakādibhavanasamavasthānāt syādekaghaṭasaṃhatanānāvasthaguṇavaditi . yathoktam --dravyameva hi tathāvasthānād rūpādibhāvaṃ labhate, ekapuruṣapitṛputratvādivat , dravyameva hi ghaṭākhyaṃ rūpaṃ raso gandhaḥ sparśaḥ saṅkhyā saṃsthānaṃ śuklaṃ nīlaṃ tiktaṃ kaṭu surabhi mṛdu karkaśaṃ śuklataraṃ śuklatamaṃ cetyādiviśeṣaṇatāṃ nātivartate . ta eva hyete guṇāḥ paryāyāśca nānāvasthāḥ parasparaviśiṣṭāḥ parasparasya dravyasya ca viśeṣaṇam, dravyameva guṇāḥ paryāyāśca . tathānye'pi dravyakṣetrakālabhāvāḥ saprabhedā iti . syācchabdāt punaḥ syādetadevaṃ yadyetad vakṣyamāṇadoṣeṇa na vyāhanyetetyata āha --tatra sarvārthānāṃ nityapravṛttatvāt samayamapītyādi yāvad yadāśrayo viśeṣārtho'vasthāpyeteti . evaṃ parasparaviśeṣaṇatvena sarve'rthā nityaṃ pravṛttā eveti samayamātramapi nāsti teṣāṃ samavasthānam . samavasthānāśrayo hi viśeṣo'vasthāpyeta, tadabhāvāt kuto viśeṣaḥ ? ātta- vaditi tatkālāvagṛhītakṣaṇotpannavinaṣṭabhāvavadityarthaḥ . tataḥ kimiti cet, samavasthānābhāvānnirāśrayaḥ khapuṣpavannāsti viśeṣaḥ .
First 66 of 233 passages. Read on
Linked texts (3)
- Dvādaśāranayacakra — Mallavādin, Sanskrit
- Vārṣagaṇyatantra (fragments) — Sanskrit
- Ṣaṣṭitantra (fragments) — Sanskrit