Dvadasharanayacakra 1.40

1.40

atrāśaṅkā --nityameva tryātmakamiti cet, pradhānāvasthāyāmapi triguṇatvānnityaṃ sarvakālaṃ tryātmakaṃ sattvarajastama+ātmakamato guṇavaiṣamya-vipariṇāma-kāraṇatvānyupapadyante sukhādisamudāyātmakatve'pyātmabhedadoṣaśca nāstīti . etadapi vāṅmātratvādanuttaram, tathāpi tu sutarāṃ tathā, ekatvanityatvāt prakāśa-pravṛtti-niyamabhedābhāvādanārambhaḥ . ekatvasya nityatvāt ekatvena vā nityatvāt, sadaikatvādityarthaḥ . prakāśa-pravṛtti-niyamakāryabhedaḥ sattvarajastamasāṃ yo'bhyupagamyate bhavadbhirācārya-pavana-pāṣāṇavat, tadyathā--nāṭakācāryaḥ svahastotkṣepaṇādinā prakāśātmanā ātmano nartikāyāśca vyavatiṣṭhate, pavanaḥ parṇacalanādinā svaparapravartanena vyavatiṣṭhate, naustambhanapāṣāṇakaḥ svaparaniyamanena vyavatiṣṭhate tathā sattvarajastamāṃsi ityetannopapadyate, sarvakālamekatvanityatvāt tritvābhāvaḥ, tatastadanārambhaḥ pradhānāvasthāyāmiva guṇānāṃ sarvakālaṃ kāryānārambho nirvyāpāratvāt . vaiṣamyanirmūlatā ca, ārambhābhāvāt . ubhayasya cābhāvaḥ kāraṇasya kāryatvasya ca, athavā ātmanaḥ sāmānyasya ca, sukhādeḥ samudāyinastatsamudāyasya ca pradhānasya . kiṃ kāraṇam ? anyatarāvyavasthāne'nyatarasyāvyavasthānāt . tat kathaṃ bhāvyata iti cet, ucyate --yathā ca pradhānāvasthāyāmityādi yāvat tritvaikatvādivyatikrameṇeti . tritvaikatvādītyuktaparāmarśaḥ, yathā tritvamekatvaṃ ca viruddhau dharmāviṣyete evamavayavā avayavī ca, anyadananyacca, ātmā cānātmā ca, sarvamasarvaṃ cetyādi . ādigrahaṇāt sūkṣmaṃ katvādivyatikrameṇa, evaṃ śabdādau triguṇāvyatirekaikarūpatvaṃ virodhadharmasambandhaśca tanmayatvāt . tataśca sarvasyāvasthānāt kāraṇakāryaniyamābhāvād yadṛcchāmātratvādaṅgīkṛtapuruṣārthayatnārthahāniḥ . sāmānyaviśeṣayośca sambandhitvādekatarābhyupagame'nyatarasyāvaśyāpekṣyatvāt sāmānyābhyupagame niyamapakṣāpattirapi . paraviṣayatāyāmapi asamānāvasthānādasāmānyam . kiṃ kāraṇam ? anavadhṛtaikatarakāraṇatvād dravyādīnām . sthūlaṃ cetyādi sāmarthyādāpādanīyam . eṣa dṛṣṭāntaḥ . sādharmyaṃ sadā triguṇaikatvāditi . yathā tatra tritvaikatvādyātmasvatattvavyatikrameṇeti virodhadharmasambandho'vyatiriktatriguṇaikarūpatā ceṣyata iti pradhānasyaiva dṛṣṭāntasya varṇanam . evaṃ śabdādāviti dārṣṭāntikopanayaḥ, triguṇāvyatirekaikarūpatvaṃ virodhadharmasambandhaśca śabdatanmātrādiṣu, tatkāryeṣvākāśādiṣu bhūteṣvekaguṇādivṛddheṣu, tadvikāreṣu ca gavādighaṭādiṣu ca, śrotrādiṣvekādaśasvindriyeṣu ca pradhānadharmā āpādyāḥ . kiṃ kāraṇam ? tanmayatvāt, sattvādiguṇamayaṃ hi tat . tataśca sarvasyāvasthānāt pradhānāvasthāyāmiva na kiñcit sūtrādi paṭādi vā kasyacit kāraṇaṃ kāryaṃ vā pramāṇaṃ prameyaṃ veti niyamābhāvāt sarvatra yādṛcchikī pravṛttiḥ prasaktā, yadṛcchāmātratvānna pradhānamahadahaṅkārādikāraṇakāryanaiyamyam . tataśca yadṛcchāmātratvādaṅgīkṛtapuruṣārthayatnārthahāniḥ . puruṣaścaitanyasvarūpaḥ, tasyārtho dvividhaḥ--śabdādyupalabdhirādiḥ guṇapuruṣāntaropalabdhirantaḥ, tat kṛtvā tadvinivartata iti tasmai puruṣārthāya yatnaḥ pradhānasya, tasya yatnasya arthaḥ prayojanam, tasya hāniryādṛcchikatvāt . tasya ca hānau pradhāna-puruṣa-saṃyogatritvaparijñānārthaśāstrayatnārthahānirapi .