Pramāṇa · Search · About · API

Dvadasharanayacakra 3.72

Nyāyāgamānusāriṇī 3.72

Language
Sanskrit

3.72

niyamyaniyāmakatvād naulambanapāṣāṇavanneti cet . syānmatam--niyamyaṃ prakāśatattvaṃ sattvam, tamo niyāmakam . tasmād niyamyaniyāmakatvabhedād naikatvaṃ sattvatamasoḥ naulambanapāṣāṇavat, yathā nauḥ pravartamānā niyamyate lambanapāṣāṇena niyāmakena, tayoścānyatvamevaṃ sattvatamasoriti . etacca na, tadātmana eva tathāniyatatvāt, tasyaivātmā sa eva vātmā tadātmā, tasyaiva prakāśātmano niyatatvāt, tasmādeva tenaiva vātmanā prakāśātmana eva niyatatvāt, sattvatamasorbhedābhāvād naulambanapāṣāṇavad bhedasādharmyābhāvādayukto dṛṣṭānta iti vakṣyate . tadvyākhyānārthamāha --sannidhimātrāt pūrvavadaniyamanāt, iha tamaḥ sannihitamapi prāk sannidhimātrādevāniyāmakaṃ svayamaniyatatvāt sattvādhīnaniyatitvāt, kintu niyamyamaniyamāt, kastarhi niyāmakaḥ ? ucyate --ya evāsau sattvasyātmā prakāśaḥ sa niyāmakaḥ . kathamiti cet, ucyate--yasmāt tathāniyamyavyaktisvarūpaḥ, tena prakāreṇa śabdādiniyatiniyamyavyañjanasvarūpaḥ sa eva prakāśa eva . kutaḥ ? tathāniyamavidheḥ, tena hi prakāreṇa niyamasya vidhiḥ śabdasvarūpeṇa prakāśamānasya śabdasya rūpādyanātmanā niyatā prakāśamānatā niyamavidhiḥ, tasmāddhetoḥ prakāśa eva niyamaḥ . dṛṣṭānta itarakartṛvat kumbhakārādivat, yathā mṛddravyaṃ piṇḍaśivakādibhāvenābhivyajyamānaṃ tathā tathā prakāśayatā kartrā kumbhakāreṇa niyamakāriṇā nirvartyate niyamyate niyate rūpe'vasthāpyate nāprakāśamānamapravartamānaṃ ca satkāryavādābhyupagamādasadakaraṇādihetusāmarthyācca, tasmāt sa kartā prakāśasthānīyo niyāmakaḥ piṇḍaśivakāderniyamyasya tathā prakāśastamasaḥ . kutaḥ ? tamoniyamātmarūpāpādanāt, sattvenaiva hi tathā tathā prakāśamānena tamaso niyamarūpamāpādyate mṛda iva tathā prakāśayatā kartrā kumbhakāreṇa tadātmalābhahetutvāt . tatastvadabhimataniyāmakatvaviparyayāpattiḥ, tamaso niyamyatvāt sattvādhīnaniyatitvāt sattvasyaiva niyāmakatvāt pakṣadharmaviparītatā sattvāpādyaniyamātmarūpatā prasaktā, sattvāprakāśite niyamābhāvāt . sattvāpāditaṃ hi tamaso niyamātmarūpam, tasmāt tamoniyamātmarūpāpādanāt sattvaṃ niyāmakam, itaratathārūpāpādanāt tamovat . rūpāpādanāt tamovat . tamo'pi hi itaratathāsvarūpāpādanādṛte kimanyat karoti ? evaṃ ca nauvat tama evāpadyate tathā prakāśasya niyamyatvāt tathāprakāśānatiriktatattvarūpatvādvā niyamasya kuto'naulambanapāṣāṇabhedasādharmyam ? bhede lambanapāṣāṇo nāvaṃ niruṇaddhīti yujyate, na tu tathāprakāśātiriktatattvarūpo moho niyāmako'sti . na tadrūpatvamatadvṛttitvāditi cet, na, tamaḥsvaniyamavat tadātmana eva niyatatvāt . anyathā sattvaṃ sattvameva na syādityuktatvādanyathā tu niyatyabhāvāt . tamo'pi hi ityādi, tamaso'pi hi niyāmakatvamevameva yujyate tvanmate yadītarayoḥ sattvarajasorātmarūpāpādanaṃ kuryāt, anyathā itaratathāsvarūpāpādanādṛte tamaḥ kimanyat karoti ? tayorhi sattvarajaso- rātmarūpāpādanameva, ātmarūpamāpādayanniyāmakamityucyate . yathā tamaḥ pūrvaṃ prakāśapravṛttyātmabhyāmaniyatayoḥ sattvarajasostathāniyamanād niyāmakamevaṃ sattvamapītaratathāniyamātmarūpāpādanād niyāmakamastu, ko doṣaḥ ?

Linked texts (1)